Matière et Révolution

Maria Jankowska (1889) : na kongresie II Miedzynarodowki / Déléguée polonaise au 1er Congrès de l'Internationale

Alex — 2025-06-28T22:05:00Z

Maria Jankowska, militante socialiste, apparait dans le film polonais Bialy Mazur

Dans son numéro du 15 août 1889, le bimensuel Przedswit, (L'avant-Aurore), publié par des socialistes polonais en exil, publiait un comptre rendu du 1er Congrès de l'internationale auquel participèrent 4 délégués polonais.

Bien sûr, les cheveux des disciples de Rosa Luxemburg (RL) se dressent ! Maria Jankowska est aujourd'hui peu connue, et n'est pas devenue l' alter ego de RL qu'elle aurait dû être, ni une des destinataires régulières de ses nombreuses lettres.

Les oeuvres complètes en allemand de Luxemburg s'ouvrent d'ailleurs sur son Rapport au IIIème Congrès ouvrier socialiste international de Zurich où elle écrivait quatre ans après le congrès fondateur de Paris, la première phrase :

Chers camarades ! C'est la première fois que les sociaux-démocrates polonais de la Pologne sous domination russe participent à votre Congrès.

Ainsi, la première phrase des oeuvres complètes de Rosa Luxemburg semble avoir un sens bien caché, la négation même de l'existence de Maria Jankowska dans le mouvement socialiste !

Car Luxemburg n'ignorait pas l'intervention de M. Jankowska, déléguée polonaise quatre ans plus tôt. Mais Rosa Luxemburg est en 1893 en pleine guerre politique avec le Parti Socialiste Polonais qu'elle vient de quitter pour fonder son propre parti, la "Social-démocratie polonaise". Et elle mena cette guere en premier lieu contre Stanisław Mendelson ... le mari de Maria Jankowska : voir ce communiqué.

R. Luxemburg date la fondation de son parti SDKP au 30 juillet 1893, et nie donc le caractère social-démocrate des quatre délégués polonais aux Congrès de Paris (1889). En 1889 fut fondée dans le Royaume de Pologne l'Union des ouvriers polonais, c'est avec cette organisation que RL réclame une continuité.

Ainsi, la première phrase des oeuvres complètes (en allemand) de RL contient déjà toute cette lutte. En juillet 1893, dix ans avant Lénine, RL mène une scission de type bolcheviks/mencheviks au sein du Parti Socialiste Polonais fondé en mars 1893 (et non au congrès de Paris de novembre 1892 comme on le lit presque partout).

A-t-elle raison ? Avant de trancher la question, lisons donc le discours que prononça Maria Jankowska. Nous donnons la version polonaise qui fut publiée, puis sa traduction, qui ne correspond donc peut-être pas exactement au discours qu'elle prononça en français. Mais à notre connaissance, cette version doit se trouver dans le Rapport que fit Jules Guesde de Congrès, mais qui ne fut jamais publié.

Comblons donc ce vide en donnant la traduction du compte-rendu paru dans Przedświt - L'Aurore : numéros 13, 14 et 15 publiés en une seule livraison le 15 août 1889, pages 4 et 5.

Quoi qu'il en soit, on voit que ce qui distinguait Rosa Luxemburg, c'est d'être dans l'aile révolutionnaire de la socia-démocratie. Les biographes qui se plaisent à réduire sa figure à celle d'une "femme qui doit affronter un monde d'hommes", ignorent le trait caractéristique de cette génération polonaise, à l'image de celle des populistes russes : les femmes y jouaient un grand rôle. Le fait que Marie Curie est de la même génération n'est pas un hasard.

source

Kongres uchwalił wybrać biuro, które by zajmowało się bezustannie sprawami zjazdu i któremu można by było polecić wykonanie wszystkich uchwał zjazdu. W skład biura weszli : Brandt, Bebel, Liebknecht, Lafargue, Vaillant, Besset, Lavigne, Costa, Cipriani, Nieuwenhuis, Anseele, De Paepe, Morris, Popp, Franki, Mendelson, Lawrow, Petersen, Mani, Iglesias, Alles, Jaclard oraz obywatelki : Aveling-Marx, Jankowska i Zetkin.

Le congrès décida d'élire un bureau qui s'occuperait continument des affaires du congrès à et à qui toutes les résolutions du congrès pourraient être confiées pour être exécutées. Dans la composition du bureau entrèrent Brandt, Bebel, Liebknecht, Lafargue, Vaillant, Besset, Lavigne, Costa, Cipriani, Nieuwenhuis, Anseele, De Paepe, Morris, Popp, Franki, Mendelson, Lawrow, Petersen, Mani, Iglesias, Alles, Jaclard et des citoyens : Aveling-Marx, Jankowska et Zetkin.
(...)

W imieniu polskich socjalistów głos zabiera obywatelka Maryja Jankowska. Nadmieniamy u, że polscy delegaci byli przeciw czytaniu sprawozdań wobec ograniczonego bardzo czasu, a znacznej ilości raportów'. Towarzysze więc nasi łożyli raport obszerniejszy, ograniczając się krótkim z ich strony oświadczeniem. Oto dosłowne świadczenie, przeczytane w języku francuskim rzez obywatelkę Jankowską :

La citoyenne Maryja Jankowska s'exprime au nom des socialistes polonais. Nous voudrions mentionner que les délégués polonais étaient opposés à la lecture des rapports en raison du temps très limité et du grand nombre de rapports. Nos camarades nous ont donc remis un rapport plus long, se limitant à une brève déclaration. Voici la déclaration verbatim, lue en français par la citoyenne Jankowska :

Obywatelki i obywatele !

Nie jest to raport, ale proste oświadczenie, które wam obecnie składam w imieniu socjalistycznego komitetu robotniczego w Warszawie.

Mogłabym być echem skarg, które naszemu proletariuszowi jego los nieszczęsny wydziera ; mogłabym być wobec was wyrazicielem uczuć bolesnych, jakie ogarniają każde, iście ludzkie serce na widok takiej nędzy. Zaniecham jednak tego, by nie zabierać wam czasu, którego tyle potrzebujecie dla powzięcia śmiałych i korzystnych rezolucyj.

Zresztą czyż nędza nie jest powszechną ? Czyż jej unika robotnik jakiegokolwiek kraju ? Czyż prawo żelazne nie ciąży na wszystkich,jak fatalność nieubłagana ?

Zauważę tylko, że u nas w Polsce jeszcze jedno zjawisko przyłączyło się , by przepełnić czarę powszechnej nędzy ludu. Jest niern ucisk polityczny, despotyzm, nie mający sobie równego, który zawisł nad krajem naszym. Jest niem i jarzmo feudalizmu, pod którym niestety tak długo jęczeliśmy i od którego otrząsnęliśmy się choć po części tak od niedawna, że ojcowie mogą jeszcze dziś opowiadać swoim dzieciom o cierpieniach i o hańbie, których byli ofiarą.Zbytecznym byłoby mówić obszerniej ; i tak zapewne zrozumiecie, że jeżeli jest jaki zakątek, który bardziej niż inne zasługuje na miano doliny nędzy, to nim jest nasz kraj.

Citoyens et citoyennes !

Ce n'est pas un rapport, mais une simple déclaration que je vous présente au nom de la Commission ouvrière socialiste de Varsovie.

Je pourrais être l'écho des plaintes que le sort misérable de notre prolétaire lui arrache ; je pourrais être devant vous l'expression des sentiments douloureux qui envahissent tout cœur vraiment humain à la vue d'une telle misère. Mais je m'en abstiendrai pour ne pas abuser de votre temps, dont vous avez tant besoin pour prendre des résolutions hardies et salutaires.

D'ailleurs, la misère n'est-elle pas universelle ? N'est-elle pas évitée par les travailleurs de tous les pays ? La loi d'airain ne pèse-t-elle pas sur tous comme une fatalité inexorable ?

Je voudrais seulement signaler qu'en Pologne, un autre phénomène est venu s'ajouter au sort de la misère commune du peuple. C'est une oppression politique, un despotisme sans égal qui pèse sur notre pays. Il y a aussi le joug du féodalisme, sous lequel, malheureusement, nous avons gémi pendant si longtemps, et dont nous ne nous sommes remis, au moins en partie, que récemment, de sorte que des pères peuvent encore aujourd'hui raconter à leurs enfants les souffrances et les déshonneurs auxquels ils ont été soumis. Il serait superflu d'en parler plus longuement ; cependant, vous comprendrez sans doute que s'il y a un coin qui, plus que tout autre, mérite d'être appelé la vallée de la misère, c'est bien notre pays.

Co się tyczy postanowień, które powziąć chcecie w dziedzinie żądań, mających — zdaniem mojem — charakter bardziej pokojowy, to na tej drodze możemy wam towarzyszyć
bardziej z teoretycznego punktu widzenia. Pozbawiony wolności słowa i stowarzyszeń, pozbawiony prawa zmawiania się i zbierania, nasz lud robotniczy bynajmniej nie jest podobny do tych zastępów walczących , które formują robotnicy innych krajów.

Potajemnym zebraniom, tajnym organizacyjom, których byt jest tak krótkim, tak niepewnym, inny rodzaj działania nakreśla się, odmienny od tego systemu, którym sie posługują wasze organizacje robotnicze, — te wielkie związki dla każdego dostępne, te silne stowarzyszenia z utrwalonym bytem.

Jednakże trudności, które napotykamy na drodze naszej, nie będą przyczyną, byśmy odstąpili od tej działalności, którą na tym kongresie nakreślić^chcecie. Bynajasniej. Przygotowujemy się, przeciwnie, by rozszerzyć zakres naszej pracy ; pracujemy dla wytworzenia agitacyi robotniczej, bardziej szerokiej, mającej na celu nie tylko żądania, które przez was, przyjaciół naszych z zachodu, już osiągnięte zostały, ale nadto i te, które są na porządku dziennym obecnego kongresu.

En ce qui concerne les résolutions que vous voulez prendre sur le terrain des revendications qui, à mon avis, sont de nature plus pacifique, nous pouvons vous accompagner sur cette voie
d'un point de vue plus théorique. Privés de la liberté d'expression et d'association, privés du droit de se réunir et de se rassembler, nos travailleurs ne ressemblent en rien aux rangs de lutte formés par les travailleurs d'autres pays.

Aux réunions clandestines, aux organisations secrètes, dont l'existence est si courte, si précaire, se dessine un autre type d'action, différent du système utilisé par vos organisations ouvrières - ces grands syndicats accessibles à tous, ces associations fortes à l'existence établie.

Mais les difficultés que nous rencontrons sur notre route ne seront pas une raison pour abandonner l'activité que vous voulez esquisser dans ce congrès. Soyez clairs. Nous nous préparons, au contraire, à élargir le champ de notre action ; nous travaillons à produire une agitation ouvrière plus large, visant non seulement les revendications que vous, nos amis de l'Ouest, avez déjà réalisées, mais aussi celles qui sont à l'ordre du jour du présent congrès.

Czyż usiłowania nasze mogą być uwieńczone powodzeniem ? Rezultaty już osiągnięte dodają otuchy naszym nadziejom na przyszłość. Czyż dziesięć lat temu, robotnicy nasi w Polsce wiedzieli, co to jest zmowa ? O za pewne, istniała walka między właścicielem, a robotnikiem. Nazywano to „ nieporządkami.“ Robotnik mógł się zdobyć tylko na gwałtowny protest, prowadzony na własną rękę.

A dziś cóż widzimy ? Robotnicy w Warszawie i gdzie indziej zmawiają się i umieją nawet zwyciężać. Zresztą i przegrana nie jest już w stanie złamać ich energii. W fabrykach nie
zadowoleni robotnicy odszukują socjalistów, by zasięgnąć u nich rady, jak poprowadzić walkę. A gdy walka rozpoczyna się, towarzysze w fachu spieszą z pomocą dla walczących, zasilającich pieniędzmi. Wspomnę tu o jednej zmowie, która niedawno miała miejsce i która taki wy wołała entuzyjazm, że strajkujący zostali otoczeni przez swych kolegów i podejmowani, jak bohaterowie. Zaprowadzono ich do restauracji, by ich ugaszczać, a robotnicy, którzy mieli pracę, uważali sobie za zaszczyt usługiwać strajkującym. Te fakty są charakterystyczne. Uczucie braterstwa i solidarności, o którym one świadczą, muszą przynieść owoce.

Nos efforts peuvent-ils être couronnés de succès ? Les résultats déjà obtenus encouragent nos espoirs pour l'avenir. Il y a dix ans, nos travailleurs polonais savaient-ils ce qu'était une conspiration ? O bien sûr, il y avait une lutte entre le propriétaire et l'ouvrier. On appelait cela le « désordre ». L'ouvrier ne pouvait que protester violemment, seul.

Et aujourd'hui, que voit-on ? Les ouvriers de Varsovie et d'ailleurs sont de connivence et savent même gagner. D'ailleurs, même la défaite ne parvient plus à briser leur énergie. Dans les usines, et non pas
, les travailleurs satisfaits demandent aux socialistes des conseils sur la manière de mener la lutte. Et lorsque la lutte commence, les camarades des métiers se précipitent pour aider les combattants, en leur fournissant de l'argent. Je citerai ici une conspiration qui a eu lieu récemment et qui a suscité un tel enthousiasme que les grévistes ont été entourés par leurs collègues et portés en héros. Ils ont été conduits dans des restaurants pour être soignés, et les travailleurs qui avaient un emploi ont considéré que c'était un honneur de servir les grévistes. Ces faits sont caractéristiques. Le sentiment de fraternité et de solidarité dont ils témoignent doit porter ses fruits.

Le temps limité ne me permet pas d'esquisser pour vous les contours de notre mousse socialiste. Je dois me contenter de déclarer que, nous appuyant d'une part sur les résultats obtenus, d'autre part sur la faillite de tous
nos partis bourgeois et patrilinéaires, nous espérons mener à bien notre propagande

Ograniczony czas nie pozwala mi nakreślić wam szkicu naszego mchu socjalistycznego. Zadowolić się muszę oświadczeniem, że opierając się z jednej strony na rezultatach osiągniętych, z drugiej na bankructwie wszystkich
naszych stronnictw burżuazyjnych i patryjotycznych, mamy nadzieję prowadzić z powodzeniem naszą propagandę wśród polskich mas pracujących i zgodnie z postanowieniami, które poweźmiecie.

Le temps limité ne me permet pas de vous tracer l'esquisse de notre mousse socialiste. Je dois me contenter de déclarer que, nous appuyant d'une part sur les résultats obtenus, d'autre part sur la faillite de tous
nos partis bourgeois et patrilinéaires, nous espérons mener à bien notre propagande auprès des masses ouvrières polonaises et conformément aux résolutions que vous adopterez.

Jeżeli polscy socjaliści, którzy tak późno zajęli stanowisko pod sztandarem rewolucji socjalnej, — tern niemniej, dzięki poświęceniu i energii naszych towarzyszy w Warszawie i
gdzie indziej, zdołają zorganizować dostateczną armiję rewolucyjną — tern lepiej. Gdyby jednak czas i warunki pozwoliły nam utworzyć zaledwie skromne zastępy, to w chwili wybuchu rewolucji, tak oczekiwanej przez nas wszystkich, znajdziecie nas bądź co bądź obok was wszędzie, gdzie zakipi walka. Będziemy wtedy szczęśliwi, jeżeli zrobimy wszystko, co będzie w naszej mocy,, dla ułatwienia zwycięstwa proletarjatowi europejskiemu, z nadzieją, że legjony jego — zwycięzkie na zachodzie — pospieszą potargać więzy, krępujące ludy słowiańskie, jeszcze bardziej od nich nieszczęśliwe...

Zaznaczając solidarność naszą z całym proletariatem zachodu, chcemy jeszcze szczególniej zaznaczyć te węzły braterstwa, które łączą nas z socjalistami Niemiec i Rosyi— naszymi najbliższymi sojusznikami.

Si les socialistes polonais, qui se rangent si tardivement sous la bannière de la révolution sociale, parviennent néanmoins, grâce au dévouement et à l'énergie de nos camarades de Varsovie et de ailleurs, à organiser une armée révolutionnaire suffisante, c'est tant mieux. Si, toutefois, le temps et les conditions nous permettent de ne former qu'une armée modeste, alors, au moment où éclatera la révolution, si attendue par nous tous, vous nous trouverez, après tout, à vos côtés partout où la lutte sera en ébullition. Nous serons alors heureux si nous faisons tout ce qui est en notre pouvoir pour faciliter la victoire du prolétariat européen, dans l'espoir que ses légions, victorieuses en Occident, s'empresseront de briser les liens qui attachent les peuples slaves, encore plus malheureux qu'eux.....

En marquant notre solidarité avec l'ensemble du prolétariat d'Occident, nous voulons marquer plus particulièrement encore les nœuds de fraternité qui nous lient aux socialistes d'Allemagne et de Russie, nos plus proches alliés.

Un texte inédit dans sa version complète : Rosa Luxemburg (1905) : Kwestia polska a ruch socjalistyczny / La question polonaise et le mouvement socialiste - Préface

Alex — 2025-05-25T22:43:00Z

En 1905, Rosa Luxemburg (RL) publia en polonais un livre intitulé Kwestia polska a ruch socjalistyczny. (La question polonaise et le mouvement socialiste). C'est la référence 302 du catalogue de Kaczanowska

C'est en pleine révolution de 1905 que RL se consacre à ce travail ! Car la jeunesse de l'Empire russe affluant vers la social-démocratie, il fallait la former théoriquement sur la question nationale, ressortir des armoires des polémiques déjà enfouies, contre les socio-patriotes polonais (Daszynski, Pilsudski), engagées par RL dès 1893.

Ce livre est un recueil comprenant des traductions d'articles antérieurs écrits par Luxemburg en allemand, avec les numéros de Kaczanowska : 40 (pages 1 à 17), 44 (pages 26 à 36), 46 (pages 72 à 75), 45 (pages 83 à 89), 51 (pages 89 à 101) 50 (pages 101-108), 227 (pages 137-151), 250 (pages 151 à 167), 3 (pages 173 à 177), 237 (pages 109 à 119), 266 (pages 132 à 137).

Les autres articles du recueil sont de Kautsky, Mehring, Parvus et autres. La Préface de RL était par contre un texte nouveau.

Des extraits de cette Préface par Rosa Luxemburg avaient été publiés en français dans le recueil remarquable Les marxistes et la question nationale (françois maspero, 1974), où l'Avant-propos précise :

Claudie Weill a vérifié et complété la sélection, mis au point les traductions (...) Les textes ont été traduits d'après les originaux. L'origine des traductions déjà existantes en français et reprises dans ce volume est indiquée en note.

La traduction de ces extraits que nous reprenons est donc sans doute due à Claudie Weill.

Mais ce livre donna une version incomplète de la Préface.

La version originale complète en polonais de cette Préface avait été republiée en 1959 dans les "Wybor pism" (Oeuvres choisies) tome 1 (pages 370-408) de Rosa Luxemburg. Nous avons donc utilisé cette source pour compléter la traduction.

Les paragraphes qui n'apparaissent qu'en français sont repris de "Les marxistes et la question nationale". Ce livre donna seulement la traduction complète des paragraphes 19-33, 35-52 et 58-63 de la version originale qui comporte des paragraphes que nous avons numérotés de 1 à 63. Cette traduction ne demande qu'à être améliorée.

1. Do książki niniejszej, stanowiącej zbiór artykułów w różnych pismach, językach i latach przez różnych autorów o kwestii polskiej pisanych, można prawdziwie zastosować przysłowie : Habent sua fata Iibelli ! Zawiera ona istotnie kawałek historii ideowej polskiego socjalizmu i daje sama w sobie obraz dość oryginalnego zjawiska, mianowicie rozległej dyskusji w prasie międzynarodowej nad kwestią programu politycznego polskich socjalistów, jaka miała miejsce głównie w 1896 r., w związku z londyńskim międzynarodowym kongresem socjalistycznym.

Un proverbe s'applique parfaitement à ce livre, qui est un recueil d'articles écrits par divers auteurs sur la question polonaise dans différentes revues, langues et années : Habent sua fata Iibelli ! Il contient en effet un morceau de l'histoire des idées du socialisme polonais, et donne à lui seul une image d'un phénomène tout à fait original, à savoir la discussion approfondie dans la presse internationale de la question du programme politique des socialistes polonais, qui a eu lieu principalement en 1896, à l'occasion du Congrès socialiste international de Londres.

2. Nie jest to bynajmniej rzeczą przypadku, że sprawa domowa polskich socjalistów przeniesiona została na forum europejskie i poddana pod sąd międzynarodowego socjalizmu. Wprawdzie wzajemna wyłniana zdań o taktyce robotniczych partii różnych krajów staje się ostatnio coraz bardziej obyczajem w Międzynarodówce Socjalistyczuej, jak to wykazały na przykład dzieje jauresizmu lub strajk powszechny Beigijskiej Partii Robotniczej w kwietniu 1902 r., które wywołały ożywioną dyskusję w prasie niemieckiej, holenderskiej. rosyjskiej itd. Zwłaszcza prąd oportunistyczny, który przed kilku laty wypłynął na wierzch w całym ruchu międzynarodowym, wywołując wszędzie niemal analogiczne objawy oraz analogiczną akcję odporną rewolucyjnego skrzydła, stworzył szczególne zbratanie duchowe od-powiednich grup w różnych krajach i w ten spo- sób, sam z natury rzeczy skłaniając się ku narodowemu i lokalnemu odosobnicniu i rozproszeniu ruchu socjalistycznego, doprowadził - odwrotnie - do tym większego zacieśnienia węzłów międzynarodowych.

Ce n'est nullement un hasard si l'affaire intérieure des socialistes polonais a été transférée au forum européen et portée devant le tribunal du socialisme international. Certes, les échanges mutuels sur la tactique des partis ouvriers de différents pays sont devenus récemment de plus en plus habituels au sein de l'Internationale socialiste, comme le montre, par exemple, l'histoire du jauressisme, ou la grève générale du Parti ouvrier belge en avril 1902, qui a provoqué une vive discussion dans les organes allemands, néerlandais, hollandais, russes, etc. russe, etc. En particulier, le courant opportuniste qui est apparu il y a quelques années dans l'ensemble du mouvement international, produisant partout des symptômes presque analogues et des actions de résistance analogues de la part de l'aile révolutionnaire, a créé un ralliement spirituel particulier des groupes correspondants dans les différents pays et ainsi, tout en tendant par sa nature même à une réclusion et à une dispersion nationales et locales du mouvement socialiste, a conduit - inversement - à un resserrement encore plus grand des nœuds internationaux.

3. Wszakże socjalizm polski pozostaje, a przynajmniej w pewnej fazie pozostawał w szczególnym związku z międzynarodowym socjalizmem - mianowicie przez pośrednictwo polskiej kwestii narodowej.

En effet, le socialisme polonais reste, ou du moins resta lors d'une phase déterminée, dans une relation particulière avec le socialisme international, notamment à travers la médiation de la question nationale polonaise.

4. Ze powstania polskie musiały w szeregach demokra- tów zachodnioeuropejskich najgorętsze wywoływać sympatie, jest z-rozumiałe samo przez się. Ale sprawa demokracji na Zachodzie 'spokrewnione była ze sprawą polską nie tylko węzłami współczucia, lecz przede wszystkim interesów politycznych. Odkąd carat rosyj- ski w „świętym aliansie” wkroczył do polityki we- wnętrznej Europy jako żandarm międzynarodowej reakcji, 'demokrací francuscy, a zwlaszcza niemieccy musieli rachować się z nim jako ze swoim wlasnym wrogiem, którego obezwładníenie było warunkiem po- wodzenia rewolucji europejskiej, Ale w samej Rosji. wewnątrz społeczeństwa rosyjskiego, nie byly jeszcze widome żadne czynniki rewolucyjne. Pierwsze objawy tego rodzaju na początku i w połowie XIX stulecia, a nawet póżniej - ruch dekabrys-tów, zamach Karakozowa — zdawaiy się wybuchać tylko na to, aby na chwilę tym jaskrawiej oświetlac beznadziejne ciemno- ści zakrzeptego banbarzyństwa społecznego w caracie. Zatem rzecz prosta, że orężne powstania polskie grały w oczach Zachodu rolę jedynego czynnika rewolucyj- nego, a to w tym znaczeniu, ze absorbowały siły abso- lutyzmu rosyjskiego i oslaniały sprawę rewolucji demo- kratycznej na Zachodzie.

Il va sans dire que les soulèvements polonais ont dû susciter les plus vives sympathies dans les rangs des démocrates d'Europe occidentale. Mais la cause de la démocratie à l'Ouest n'était pas seulement liée à la cause polonaise par des liens de sympathie, mais surtout par des intérêts politiques. Depuis que le tsar russe, dans le cadre de la « sainte alliance », était entré dans la politique intérieure de l'Europe en tant que gendarme de la réaction internationale, les démocrates français et surtout allemands devaient le considérer comme leur propre ennemi, dont la victoire était la condition du déclenchement de la révolution européenne, mais en Russie même, dans la société russe, aucun facteur révolutionnaire n'était encore visible. Les premiers symptômes de ce type au début et au milieu du XIXe siècle, et même plus tard - le mouvement décabriste, le coup d'État de Karakozov - semblaient n'apparaître que pour éclairer un peu plus les ténèbres désespérantes de la barbarie sociale enracinée dans le tsar. Il est donc clair que les soulèvements armés polonais ont joué le rôle de seul facteur révolutionnaire aux yeux de l'Occident, en ce sens qu'ils ont absorbé les forces de l'absolutisme russe et protégé la cause de la révolution démocratique à l'Ouest.

5. W ten sposób wytworzyło się drogą naturalną to stanowisko demokracji niemieckiej względem Rosji i Polski, którego skrajnym i najkonsekwentniejszym reprezentantem był w „Nowej Gazecie Reńskiej" Karol Marks. Jak wiadomo, idea wypowiedzenia wojny Rosji w połączeniu z wywolaniem powstania w Polsce byla osią polityki zewnętrznej Marksa podczas rewolucji marcowej. Stojąc na najskrajníejszym lewym skrzydła ówczesnej demokracji rewolucyjnej, Marks i W tej kwestii przerzucal się śmiało z odpornej taktyki do zaczepnej, pragnął - nie czekając starcia z wkraczającym do Niemiec caratem - -przenieść raczej zarzewie wojny i powstania do samej Rosji i rzucić z góry już rękawicę absolutyzmowi.

C'est ainsi qu'est née naturellement cette position de la démocratie allemande à l'égard de la Russie et de la Pologne, dont le représentant le plus extrême et le plus cohérent était Karl Marx dans la « Nouvelle Gazette Rhénane ». Comme on le sait, l'idée de déclarer la guerre à la Russie, combinée à l'instigation d'un soulèvement en Pologne, constituait l'axe de la politique extérieure de Marx pendant la révolution de mars. Se situant à l'extrême gauche de la démocratie révolutionnaire de l'époque, Marx est également passé avec audace d'une tactique résistante à une tactique offensive, souhaitant - sans attendre un affrontement avec le tsar en Allemagne - apporter les germes de la guerre et de l'insurrection en Russie même et jeter le gant à l'absolutisme d'en haut.

6. Nie tu miejsce wdawać się w analizę, o ile taktyka powyższa miała widoki powodzenia i opierała się na realnych podstawach już wtedy. Chodzi nam tu jedynie o stwierdzenie faktu, że takim, a nie innym bylo źródło, z którego wypłynęły tradycje względem kwestii polskiej, odziedziczone póżniej przez międzynarodowy socjalizm. Nie socjalistyczna teoria i taktyka, lecz polityka bieżąca demokracji niemieckiej, interesy praktyczne burżuazyjnej rewolucji zachodnioeuropejskiej dały początek temu stanowisku, które Marks, a potem i Engels zachowywali względem Polski i Rosji. Przeciwnie, stanowisko to już na pierwszy rzut oka -o tyle zdradza brak pokrewieństwa wewnętrznego z teorią społeczną samego marksizmu, że wbrew najistotniejszemu rdzeniowt tej teorii rozpatruje i Polskę, i Rosję nie jako społeczeństwa klasowe zawierające w swym łonie sprzeczności ekonomiczne i polityczne, nie z punktu widzenia rozwoju historycznego, tylko w stanie skrzepłym, absolutnym, jako jednolite, niezróżniczkowa- ne całości. Polska - to byl dla ówczesnej demokracji na Zachodzie kraj powstańców, Rosja - kraj reakcji i nic więcej. Środowisko społeczne, podścielísko ekonomicz- ne, treść polityczna powstań polskich nie istniały W równej mierze dla burżuazyjnych demokratów, jak i dla socjalistów niemieckich, a przynajmniej byly bardzo mało brane W rachubę¦ tak dalece, że jeszcze W 18 ?5 r.. w odpowiedzi Tkaczewowi, wyclrukowanej w „Volksstaat", Engels, wyliczając czynniki podminowujące absolutyzm W Rosji, zaczyna : „Das erste sind die Polen".

Il ne s'agit pas ici d'analyser dans quelle mesure les tactiques susmentionnées avaient des chances de succès et étaient déjà fondées sur des bases réalistes. Il s'agit simplement de constater que c'est de là que sont nées les traditions sur la question polonaise dont le socialisme international a hérité par la suite. Ce n'est pas la théorie et la tactique socialistes, mais la politique courante de la démocratie allemande, les intérêts pratiques de la révolution bourgeoise en Europe occidentale, qui ont donné naissance à la position que Marx, et plus tard Engels, ont maintenue à l'égard de la Pologne et de la Russie. Au contraire, cette position trahit déjà à première vue un manque d'affinité interne avec la théorie sociale du marxisme lui-même, puisque, contrairement au noyau le plus essentiel de cette théorie, elle considère la Pologne et la Russie non pas comme des sociétés de classes avec des contradictions économiques et politiques en leur sein, non pas du point de vue du développement historique, mais à l'état coagulé, absolu, comme des ensembles homogènes et indifférenciés. La Pologne - pour les démocraties occidentales de l'époque - était un pays d'insurgés, la Russie - un pays de réaction et rien de plus. L'environnement social, le substrat économique, le contenu politique des soulèvements polonais n'existaient pas dans la même mesure pour les démocrates bourgeois que pour les socialistes allemands, ou du moins n'étaient que très peu pris en compte, à tel point qu'en 18 ?5. dans sa réponse à Tkachev, imprimée dans le Volksstaat, Engels, énumérant les facteurs qui minent l'absolutisme en Russie, commence ainsi : « Das erste sind die Polen » (Les premiers sont les Polonais).

7. W rzeczywistości „die Polen”, tj. ów naród niezroz- niczkowany „Polaków”, których jedynym rzernioslem byla rzekomo walka o niepodległość, jeśli kiedykolwiek istniał, to W chwili, gdy Engels słowa te pisał, W każdym razie dawno istnieć przestał, Była to bowiem u nas Właśnie chwila największych orgii „pracy orga- nicznej", rozpoczynał się szalony tan kapitalistycznej gospodarki i kapitalistycznego wzbogacania się — na grobie narodowych ruchów i szlacheckiej fazy w życiu Polski. Niebawem już, po 2-3 latach, jako do-wód na- Inacalny, że Polska przestała 'być krajem „Polaków”, a stała się zupełnie nowo-żytnym społeczeństwem hur- żuazyjnyni, rozdzierany-m przez przeciwieństwa klasowe i walkę klas, rniai wystąpić po .raz 'pierwszy na Widow- nię społeczną W Polsce ruch socjalistyczny.

En fait, « die Polen », c'est-à-dire cette nation de « Polonais » sans discrimination, dont le seul titre de gloire était prétendument la lutte pour l'indépendance, si elle a jamais existé, avait en tout cas cessé d'exister bien avant qu'Engels n'écrive ces mots, car c'était dans notre pays au moment même des plus grandes orgies de « travail d'orgue », au début du tango endiablé de l'économie capitaliste et de l'enrichissement capitaliste - sur la tombe des mouvements nationaux et de la phase noble de la vie polonaise. Bientôt, au bout de 2 ou 3 ans, le mouvement socialiste en Pologne devait apparaître pour la première fois sur la scène sociale comme la preuve que la Pologne avait cessé d'être un pays de « Polonais » et était devenue une société de l'ouragan entièrement nouvelle, déchirée par les oppositions de classes et la lutte des classes.

8. Toteż tradycje polskie Wśród socjalistycznych sfer międzynarodowych leżały długi c-zas odłogiern. Po ostat- nim powstaniu ucichly surniy walk narodowych, Polska kapitalistyczna przestała zwracać na siebie uwagę Euro- py szczękiem oreża, burżuazyjne „enrichissez-vous" wymaga wszędzie ciszy i spokoju, lubi jak fiołek skrom- nie się kryć W cieniu i niczego tak nie unika, jak zazdrosnego oka sąsiada. Z drugiej strony socjaliści polscy przy pierwszym swoim wystąpieniu nie tylko nie starali się nawiązać : przez swoją politykę nici tradycji powstańczych, lecz przeciwnie, wystąpili z całą świadomością i stanowczością przeciw tym tradycjom w społeczeństwie polskim i nie oglądając się na nie W szeregach międzynarodowego socjalizmu. Pierwsza poważna organizacja socjalistyczna W Polsce, partia ,,Proletariat", wzięła, jak wiadomo, przeciwiemtwo do narodowych ruchów i ostrą ich krytykę za punkt Wyjścia swego'stanowiska klasowego. Zapatrywanie Marksa i Engelsa na kwestię -polską nie było bynajmniej tajemnicą dla założycieli i kierowników teoretycznych „Proletariatu”, wszelako, nie zmieszani zgoła tym faktem, rozpatrywali je raczej jako przeżytki dawnych pojęć, oparte na nieznajomości społecznej treści ruchów narodowych wewnątrz "Polski, jak i zmian społecznych zaszłych w Polsce od czasu ostatniego powstania. 'Gdy W listopadzie 1880 r. grupa „Równość”, tj. Ludwik Waryński, Stanisław Mendelson i Szymon Dickstein z towarzyszami urządzili w Genewie międzynarodowy' mityng z okazji 50 rocznicy listopadowego powstania, aby zaznaczyć .swe ściśle antynacjonalistyczne stanowisko, otrzymali oni w szeregu innych listów i telegramow .list od Marksa i Engelsa, sireszczający dokładnie w na- stępujących słowach związek lristoryczny między hasłem niepodległości Polski a sprawą ' rewolucyjną na Zachodzie :

Les traditions polonaises dans les sphères internationales socialistes sont restées longtemps en jachère. Après le dernier soulèvement, la vague de luttes nationales s'est calmée, la Pologne capitaliste a cessé d'attirer l'attention de l'Europe avec les mâchoires de son fusil, l'« enrichissez-vous » bourgeois réclame partout la paix et la tranquillité, aime comme une violette se cacher modestement dans l'ombre, et n'évite rien tant que l'œil envieux de son voisin. Par contre, les socialistes polonais, à leur première apparition, non seulement n'ont pas essayé d'établir par leur politique le fil des traditions insurrectionnelles, mais, au contraire, se sont prononcés en toute conscience et fermeté contre ces traditions dans la société polonaise et sans les regarder dans les rangs du socialisme international. La première organisation socialiste sérieuse en Pologne, le parti « Prolétariat », a pris, comme on le sait, l'opposition aux mouvements nationaux et leur critique acerbe comme point de départ de sa position de classe. Les opinions de Marx et d'Engels sur la question polonaise n'étaient nullement un mystère pour les fondateurs et les dirigeants théoriques du « Prolétariat », bien que, indifférents à ce fait, ils les considéraient plutôt comme des reliques de vieilles idées, fondées sur l'ignorance du contenu social des mouvements nationaux à l'intérieur de la « Pologne », ainsi que des changements sociaux qui avaient eu lieu en Pologne depuis le dernier soulèvement. Lorsque, en novembre 1880, le groupe « Egalité », c'est-à-dire Ludwik Waryński, Stanisław Mendelson et Szymon Dickstein et leurs camarades organisèrent un rassemblement international à Genève à l'occasion du 50e anniversaire de l'insurrection de novembre, pour marquer leur position strictement anti-nationaliste, ils reçurent, dans une série d'autres lettres et télégrammes, une lettre de Marx et Engels, expliquant précisément dans les termes suivants le lien théorique entre le slogan de l'indépendance polonaise et la « cause révolutionnaire en Occident » :

9. ,,...Okrzyk : Niech żyje Polskal, który rozległ się wowczas [po upadku listopadowego powstania] w całej Europie zachodniej, nie był wyłącznie daniną sympatii i podziwu dla bojowników patriotycznych, brutalną siłą zgníecionych — okrzykiem tym witano naród, wszystkie powstania którego, tak dla niego samego fatalne, zatrzymywały zawsze pochód kontrrewolucji, naród, najlepsi synowie którego nie zaprzestawali nigdy wojny odpornej, walcząc wszędzie pod sztandarem rewolucji ludowych. Z drugiej znowu strony podział Polski ukrzepił Święte Przymierze, tę maskę hegemonii cara nad wszystkimi rządami Europy. Okrzyk więc : Niech żyje Polska ! mówił sam przez się : śmierć Święternu Przy- mierzu, śmierć despo-tyzmowi militarnemu Rosji, Prus i Austrii, śmierć panowania mongolskiernu nad społe- czeństwem nowożytny1n“. List kończy się słowami : „Polacy więc poza granicami kraju swego odegrali wielką rolę w walce o oswobodzenie proletariatu — oni byli głównie jej międzynarodowyrni iaojownikami. Dziś, gdy walka ta rozwija się wśród samego ludu polskiego, niech ją podtrzymuje propaganda, prasa rewolucyjne, niech łączy się ona z usiłowaniami naszych braci rosyj- skich. Będzie to jednym powodem więcej, aby powtó- rzyć dawny okrzylc : Niech zyje Polska !" *

Le cri « Vive la Pologne !, qui retentit à ce moment-là [après la chute de l'insurrection de novembre] dans toute l'Europe occidentale, n'est pas seulement un hommage de sympathie et d'admiration pour les combattants patriotes, brutalement écrasés par la force — par ce cri, ils saluent la nation dont tous les soulèvements, si funestes pour elle, ont toujours arrêté la marche de la contre-révolution, la nation dont les meilleurs fils n'ont jamais cessé leur guerre de résistance, combattant partout sous l'étendard des révolutions populaires. D'autre part, encore, le partage de la Pologne a enhardi la Sainte-Alliance, ce masque de l'hégémonie du Tsar sur tous les gouvernements d'Europe. Le cri est donc : « Vive la Pologne ! Vive la Pologne ! a parlé de lui-même : mort à la Sainte-Alliance, mort au despotisme militaire de la Russie, de la Prusse et de l'Autriche, mort à la domination mongole sur la société moderne ». La lettre se termine par ces mots : « Les Polonais ont donc joué, en dehors de leur pays, un grand rôle dans la lutte pour la libération du prolétariat - ils ont été principalement ses guerriers internationaux. Aujourd'hui, lorsque cette lutte se développe au sein du peuple polonais lui-même, qu'elle soit soutenue par la propagande, par la presse révolutionnaire, qu'elle soit unie aux efforts de nos frères russes. Ce sera une raison de plus pour répéter le vieux cri : « Vive la Pologne ! ». *

10. W odpowiedzi na ten list Ludwik Waryński w swej obszernej przemowie na tymże mityngu wygłoszonej między innymi powiada :

Naprzeciw trójcesarskiego przymierza stanął Internacjonał, zwolując wszystek lud pracujący do walki pod jednym sztandarem - sztandareui międzynarodowej rewolucji. Internacjonał jednak, nie czując w sobie sił na tyle, by mógł stawić czoło reakcji, nie wpłynął" na to, by sprawę polską podporządkowane pod ogólny program wyzwolenia proletariatu. Sądzono, że polscy patrioci rewolucjoniści — to jedyni w państwie rosyjskim sprzymierzeńcy. ktorzy cara w jego pochodzie dla podtrzymania reakcji w Europie wstrzymać mogą. Do tej roli sprowadzario przez długi czas nasz udział w międzynarodowym ruchu. Nawet twórcy „Maniiestu Komunistyczna- » go” łączą swe nieśmlertelne hasło ,.Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się" z innym, któ- re i burżuazję, i uprzywilejowane klasy w ogóle. przycíągnąć : może, z hasłem : Niech żyje Polska ! Ta cześć i sympatia dla Polski, Polski wyzyskí- waczy i, wyzyskiwanych, dowodzi, że w umysłach jej obrońców dawne polityczne kombinacje za- chowały dotychczas swe znaczenie. A jednak tracą one to znaczenie stopniowo i spodziewać się można. że zapornną o nich, wkrótce**.

En réponse à cette lettre, Ludwik Waryński, dans le long discours qu'il prononça lors de la même réunion, déclara notamment :

L'Internationale s'est dressée contre la triple alliance impérialiste, libérant tous les travailleurs pour qu'ils luttent sous une seule bannière, celle de la révolution internationale. L'Internationale, cependant, ne se sentant pas assez forte pour faire face à la réaction, n'a pas influencé la cause polonaise pour qu'elle soit subordonnée au programme général de libération du prolétariat. On croyait que les patriotes révolutionnaires polonais étaient les seuls alliés de l'État russe qui pouvaient freiner le tsar dans sa marche pour maintenir la réaction en Europe. Pendant longtemps, notre participation au mouvement international a été réduite à ce rôle. Même les fondateurs du « Manifeste Communiste » combinent leur slogan provisoire, « Prolétaires de tous les pays, unissez-vous », avec un autre qui peut attirer à la fois la bourgeoisie et les classes privilégiées en général, avec le slogan : Vive la Pologne ! Cette vénération et cette sympathie pour la Pologne, la Pologne des exploiteurs et des exploités, prouvent que dans l'esprit de ses défenseurs, les vieilles combinaisons politiques ont jusqu'à présent gardé leur signification. Cependant, elles perdent peu à peu cette signification et l'on peut s'attendre à ce qu'elles soient bientôt oubliées**.

11. Waryński się omylił. Tradycje polskie w międzyna-rodowym ruchu socjalistycznym zostały wprawdzie istotnie zapomniane na czas pewien, lecz nie zanikły, niimo że warunki historyczne, w których początkowo powstały, z gruntu się zmieniły. Wszelka ideologia odznacza się konserwatyzmem, i ideologia ruchu robotniczego, mimo całej rewolucyjności jego światopoglądu, tym samym podlega prawom. W poszczególnych swych poglądach podąża ona ze znacznym opóźnieniem za rzeczywistym rozwojem stosunków, do którego przystosowuje się do- piero drogą radykalnej rewizji, podejmowanej od czasu do czasu. Ale partia socjaldemokratyczna jest partią walki politycznej, a nie filozoficznych dociekań dla po- znania abstrakcyjnej prawdy. Dlatego nie podejmuje ona zazwyczaj rewizji swych przestarzałych poglądów, dopóki namacalne interesy ruchu robotniczego nie czy- nią tej rewizji niezbędną. Tradycyjne zapatrywania leżą w ten sposób często w skarhnicy socjaldemokracji długi czas nie ruszone, mimo że stosunki społeczne, które im odpowiadały, dawno już zeszły z widowni. I dopiero gdy zrodzone przez bieg rozwoju nowe potrzeby żywotne ruchu stają w wyrażnej sprzeczności, w kolizji z zapylonymi tradycjami, opinia publiczna wyciąga je na światło i poddaje gruntownej krytyce.

Waryński avait tort. Les traditions polonaises au sein du mouvement socialiste international ont en effet été oubliées pendant un certain temps, mais elles n'ont pas disparu, même si les conditions historiques dans lesquelles elles sont nées à l'origine ont fondamentalement changé. Toute idéologie est caractérisée par le conservatisme, et l'idéologie du mouvement ouvrier, malgré le caractère révolutionnaire de sa vision du monde, est soumise aux mêmes lois. Dans ses conceptions individuelles, elle suit avec un retard considérable l'évolution réelle des rapports, à laquelle elle ne s'adapte qu'au moyen d'une révision radicale entreprise de temps à autre. Mais le parti social-démocrate est un parti de lutte politique, et non un parti de recherche philosophique en vue d'une vérité abstraite. C'est pourquoi il n'entreprend généralement une révision de ses conceptions dépassées que lorsque les intérêts concrets du mouvement ouvrier rendent cette révision nécessaire. Les conceptions traditionnelles restent donc souvent intactes pendant longtemps dans le coffre-fort de la social-démocratie, même si les relations sociales qui leur correspondaient ont été perdues de vue depuis longtemps. Et ce n'est que lorsque les nouveaux besoins vitaux du mouvement, nés de l'évolution, entrent en contradiction expresse, en collision avec les traditions poussiéreuses, que l'opinion publique les met en lumière et les soumet à une critique approfondie.

12. To samo miało miejsce z tradycyjnymi poglądami so- cjalistów na kwestię polską. Przechowywały się one w umysłach, nie wkracza jąc w dziedzinę polityki praktycznej. Narodowych ruchów polskich, które by je mogły odświeżyć, nie było, a socjaliści polscy załatwili się z nimi, jak widzieliśmy, w ten sposób, że po prostu nie zwracali na nie żadnej uwagi i szli, nie oglądając się na nikogo, drogą ściśle antynacjonalistycznej polityki.

Il en va de même pour les opinions so- ciales traditionnelles sur la question polonaise. Elles étaient stockées dans l'esprit, sans entrer dans le domaine de la politique pratique. Il n'y avait pas de mouvements nationaux polonais qui auraient pu les rafraîchir, et les socialistes polonais les traitaient, comme nous l'avons vu, de telle manière qu'ils n'y prêtaient tout simplement pas attention et suivaient, sans regarder personne, une politique strictement anti-nationaliste.

13. Sytuacja zmieniła się jednak całkowicie z chwilą, gdy wystąpił na widownlę około 1893 r. kierunek socjalpatriotyczny, reprezentowany przez Polską Partíę Socjalistyczną. Wprawdzie już przedtem podejmowane były próby połączenia polskiego ruchu socjalistycznego z programem odbudowania Polski, jako to przez grupę „Lud Polski" w roku 1881, następnie przez grupę „Pobudka" w roku 1889, w obu wypadkach pod egidą B. Limanowskiego. Wszakże obie te krótkotrwałe grupy czuły same na tyle swe odosobnienie od międzynarodowego socja lizmu, że nie czyniły najmniejszych usiłowań w celu nawiązania swego stanowiska do tradycji marksowskich, zwłaszcza że program swój opieraiy otwarcie nie na teorii nowożytnego socjalizmu, tylko na osobliwymi rodzaju sentyrnentalno-metafizycznej frazeologii socjalistycznej.

Mais la situation change du tout au tout lorsqu'une orientation sociale-patriotique, représentée par le Parti socialiste polonais, apparaît sur la scène vers 1893. Certes, il y avait déjà eu des tentatives d'unir le mouvement socialiste polonais à un programme de reconstruction de la Pologne, comme par le groupe « Peuple polonais » en 1881, puis par le groupe « Réveil » en 1889, dans les deux cas sous l'égide de B. Limanowski. Limanowski. Cependant, ces deux groupes éphémères se sentaient tellement isolés du socialisme international qu'ils ne firent pas le moindre effort pour rattacher leur position aux traditions marxiennes, d'autant plus qu'ils fondaient ouvertement leur programme non pas sur la théorie du socialisme moderne, mais sur une phraséologie socialiste sentimentale et métaphysique particulière.

14. Dopiero Polska Partia Socjalistyczna po raz pierwszy podjęła próbę odświeżania i wyzyskania leżącej odłogiern spuścizny po polityce Marksa z 1848 r., i to na najszerszą skalę. Stworzony został i puszczony w ruch caly system spieniężania. że tak powiem, tradycji polskich błąkających się wśród socjalistów zachodniej Europy, czego próby czytelnicy znajdą w niniejszej książce, a zwłaszcza w artykule p. Hackera z Krakowa. System ten polegał, jak się trafnie wyraził raz jeden z naszych towarzyszy, na zbieraniu „kwitków na odbudowanie Polski" od wszystkich luminarzy zachodnioeuropejskiego socjalizmu, kwitków zdobywanych w ten sposób, iż — jak wskazuje umieszczony dalej list Antoniego Labrioli — zapewniano francuskich, włoskich, niemieckich, angielskich itd. socjalistów, iż „cały socjalizm polski chce" odbudowania Polski,i proszone z góry o wyraz sympatii dla tych dązności. Postawieni w ten sposób wobec fait accompli i nie mając powodu nieproszeni suszyć sobie glowy o racjorralność : lub nieracjonalność programu jakiejś obcej partii, której języka ani warunków działania nie znali, socjaliści Zachodu dawali oczywiście żądany „kwitek”, pisali, niewiele myśląc, stalowany list czy artykulik lub wypowiadali przy okazji parę słów na jakimś zgromadzeniu, na które ich z góry w tym celu proszono.

Ce n'est que lorsque le parti socialiste polonais a tenté pour la première fois de rafraîchir et d'exploiter le prétendu héritage de la politique de Marx de 1848, et ce à la plus grande échelle. Tout un système d'exploitation, pour ainsi dire, des traditions polonaises errant parmi les socialistes d'Europe occidentale a été créé et mis en œuvre, dont les lecteurs trouveront des tentatives dans ce livre, en particulier dans l'article de M. Hacker de Cracovie. Ce système consistait, selon l'heureuse expression d'un de nos camarades, à recueillir des « bons pour la restauration de la Pologne » auprès de toutes les sommités du socialisme d'Europe occidentale, bons obtenus de telle sorte que - comme l'indique la lettre d'Antonio Labriola placée plus loin - les socialistes français, italiens, allemands, anglais, etc. étaient assurés que « tout le socialisme polonais veut » la restauration de la Pologne, et étaient priés d'exprimer à l'avance leur sympathie pour ces aspirations. Ainsi mis devant le fait accompli, et n'ayant aucune raison de ne pas s'inquiéter de la rationalité ou de l'irrationalité du programme d'un parti étranger dont ils ne connaissaient ni la langue ni les conditions, les socialistes occidentaux donnaient naturellement le « reçu » demandé, écrivaient, sans y penser, une lettre ou un article vigoureux, ou prononçaient quelques mots dans quelque réunion à laquelle ils avaient été invités à l'avance dans ce but.

15. Tą drogą skrzętnie zgromadzone wyrazy uznania znakornitości międzynarodowego ruchu robotniczego dla socjalpatriotyzmu poczęły w literaturze tego kierunku w latach 1895-1896 odgrywać rolę litanii powtarzanej bez końca — w specjalnym wydawnictwie majowym na rok 1896, w artykułach ,,Prze'dświtu", w „Gazecie Ro- botniczej” itd. Imiona Marksa, Engelsa, Liebknechta, Bebla, Kautskiego, Bernsteina, Guesde'a, Labrioli, Hyndmana, Eleonory Marks-Avelingowej, Mottelera, Lessnera itd. itd., jako zapalonych stronników odbudowania Polski, były wyliczane bez końca w literaturze socjalpatriotycznej, jak również żadna okazja nie 'była pomijana dla odświeżenia odnośnych tradycji w prasie zachodnio-europejskiej.

En 1895-1896, dans la littérature de cette direction, les expressions méticuleusement rassemblées de l'appréciation du social-patriotisme par le mouvement ouvrier international ont commencé à jouer le rôle d'une litanie, répétée à l'infini - dans l'édition spéciale de mai 1896, dans les articles de « Prze'dświtu », dans « Gazeta Ro- botnicza », et ainsi de suite. Les noms de Marx, Engels, Liebknecht, Bebel, Kautsky, Bernstein, Guesde, Labriola, Hyndman, Eleonora Marx-Aveling, Motteler, Lessner, etc., etc., en tant que fervents partisans de la restauration de la Pologne, sont énumérés à l'infini dans la littérature sociale et patriotique, et aucune occasion n'est négligée pour rafraîchir les traditions concernées dans la presse d'Europe occidentale.

16. Oryginalne to zjawisko nie było wcale dziełem przypadku ani też Ii tylko złego smaku rzeczników socjal-patriotyzmu. Kierunek ten, występując po raz pierwszy w latach 1893¬-1894 na arenę polskiego ruchu robotniczego, znalazł przede wszystkim w samej Polsce grunt i atmosferę w najwyższym stopniu nieprzyjazne. Urobiona przez piętnastoletnią działalność ,,Rów'noścí" i ,,Przedświtu" w duchu partii ,,Proletal'iat", tj. w duchu skrajnego antynacjonalizmu, opinia polskich kół socjalistycznych przyjęła nagła zmianę frontu, zainaugurowaną przez 'program odbudowania Polski, z największą niechęcią. Podług ustalonych przez ,,Proletariat" pojęć hołdowanie ,,patriotyzmowi" i starym hasłorn powstań szlacheckich 'było wręcz zdradą sztandaru socjalistycznego i stanowiska walki klasowej. Dla przezwyciężenia tej wrogiej atmosfery i tych silnie zakorzenionych tradycji ,,Proletariaiu" niezbędne było bardzo mocne uzasadnienie nowego programu z klasowego punktu widzenia ruchu socjalistycznego. Ale uzasadnienia takiego i sam król Salomon dać by nie potrafił, bo wedlug przysłowia : où il n'y a rien, le roi perd ses droits — socjal-patriotyzm nie dawał się uzasadniać. Sławetna kombinacja, zmyślona swego czasu dla upozorowania tego ,,robotniczego" programu i polegająca na tym, że konstytucja niepodległej Polski byłaby na pewno „bardziej dernokratyczna” niż ewentualna konstytucja rosyjska po obaleniu caratu, wystarczała oczywiście tylko na skromne potrzeby umysłowe trzecio- i czwartoklasistów. Zatem najprostszym wyjściem z trudności było — apelowanie do tradycji międzynarodowego socjalizmu, powoływanie się na imiona Marksa i Engelsa, a za nimi i innych wybitnych socjalistów. Długa lista świetnych imion areopagu socjalístycznego służyć miała za surogat uzasadnienia programu socjalpatriotycznego. Odbudowanie Polski traciło piętno zdrady względem so- cjalizmu, skoro najwytrawniejsi teoretycy i praktycy europejskiego ruchu oświadczali się za tym hasłem, a program Polskiej Partii Socjalistycznej otrzymywał bezpośrednią sankcje „mark.sizmu", skoro „sam Marks" dawał świadectwo jego słuszności. Odtąd wszelkie wątpliwości, obawy i niechęci socjalistycznych kół polskich względem zmiany frontu w kierunku socjal-patriotyzmu usuwane były za pomocą prostego recytowania litanii : Marks, Engels, Liebknecht, Bebel, Eleonora Aveling, Labriola itd. lub też w odwrotnym porządku : Labriola, Bebel, Lieibknecht, Engels, Marks itd.

Ce phénomène original n'est pas du tout le fait du hasard, ni du mauvais goût des porte-parole du social-patriotisme. Cette orientation, apparue pour la première fois en 1893¬-1894 dans l'arène du mouvement ouvrier polonais, a trouvé avant tout en Pologne même un terrain et une atmosphère extrêmement hostiles. L'opinion des milieux socialistes polonais, formée par quinze années d'activité des partis « Rov'noścí » et « Przedświt » dans l'esprit du parti « Proletal'iat », c'est-à-dire dans l'esprit d'un anti-nationalisme extrême, accueillit avec la plus grande réticence le brusque changement de front inauguré par le « programme de restauration de la Pologne ». Selon les notions établies par le « Prolétariat », l'hommage au « patriotisme » et aux vieux slogans des soulèvements de la noblesse « était une trahison pure et simple de la bannière socialiste et de la position de la lutte des classes ». Afin de surmonter cette atmosphère hostile et ces traditions fortement enracinées du ,,Prolétariat », une justification très forte du nouveau programme du point de vue de la classe du mouvement socialiste était nécessaire. Mais une telle justification, même le roi Salomon lui-même n'aurait pas pu la donner, car, selon le proverbe : là où il n'y a rien, le roi perd ses droits - le social-patriotisme ne pouvait pas être justifié. La fameuse combinaison, concoctée à un moment donné pour faire passer ce programme « ouvrier » pour un programme, et basée sur l'idée que la constitution d'une Pologne indépendante serait certainement « plus démocratique » que la future constitution russe après le renversement du tsar, ne suffisait bien sûr qu'aux maigres besoins intellectuels de troisième et quatrième zone. Ainsi, le moyen le plus simple de sortir de la difficulté était de faire appel aux traditions du socialisme international, d'invoquer les noms de Marx et d'Engels, et derrière eux, d'autres socialistes remarquables. La longue liste des grands noms de l'aréopage socialiste sert de justification de substitution au programme social-patriotique. La reconstruction de la Pologne perd le stigmate de la trahison au socialisme, puisque les plus éminents théoriciens et praticiens du mouvement européen se déclarent en faveur de ce slogan, et le programme du Parti socialiste polonais reçoit la sanction directe du « marxisme », puisque « Marx lui-même » témoigne de son bien-fondé. Désormais, tous les doutes, les craintes et les réticences des milieux socialistes polonais face au changement de front vers le social-patriotisme sont levés par la simple récitation d'une litanie : Marx, Engels, Liebknecht, Bebel, Eleonora Aveling, Labriola, etc. ou dans l'ordre inverse : Labriola, Bebel, Liebknecht, Engels, Marx, etc.

17. Krótkie zastanowienie się wystarcza, aby zrozumieć, że tego rodzaju załatwienie sprawy polegało na najprymitywniejszej podwójnej mistyfikacji. Socjaiiści za granicą wprowadzani byli w błąd, jakoby cały polski ruch robotniczy uznawał odbudowanie Polski za swój program, nie podlegający już żadnej kwestii, i na tej zasadzie wypowiadalí swe sympatie dla tego programu. Zaś z drugiej strony polska opinia asocjalistyczna wpro- wadzona była W bład uzyskanymí tą drogą wyrazami sympatii zagranicznych socjalistów, jakoby Cały mię- dzynarodowy ruch socjaiistyczny 'uważał za palącą swą potrzebę dążenia do odbudowania Polski przez socjalistów polskich. Z obu stron polityka ta opierała się na zagłu- szaniu wszelkiej 'krytycznej oceny so-cjalpatriotyzmn, na działaniu przez autorytety : tam - całego ruchu robotniczego Polski, tu - wielkich imion Marksa, Engelsa itd.

Une brève réflexion suffit à faire comprendre que cette manière de traiter la question consistait en une double mystification des plus primitives. Les socialistes de l'étranger ont été induits en erreur en pensant que l'ensemble du mouvement ouvrier polonais considérait la restauration de la Pologne comme son programme, ne faisant plus l'objet d'aucune question, et c'est sur ce principe qu'ils ont exprimé leur sympathie pour ce programme. D'autre part, l'opinion socialiste polonaise a été trompée par les expressions de sympathie des socialistes étrangers, comme si l'ensemble du mouvement socialiste international « considérait comme une nécessité urgente pour les socialistes polonais de lutter pour la restauration de la Pologne ». De part et d'autre, cette politique se fonde sur l'assourdissement de toute « évaluation critique du social-patriotisme, de l'action des autorités : là - de tout le mouvement ouvrier polonais, ici - des grands noms de Marx, Engels, etc.

18. Na socjalistow pokroju Ludwika Waryńskiego, jak widzieliśmy, autorytet nawet Marksa za jego życia nie podziałał zgoła i nie zdołał ani o włos zachwiać ich w swych poglądach. Dla tych jednak sfer drobnomiesz- czańskiej, patriotyczníe usposobíonej inteligencji, z ktorych socjalpatriotyczny kierunek począł rekrutować swe szeregi właśnie dzięki, a nie wbrew stronie nacjonalistycznej swego programu, autorytety osobiste Marksa. Engelsa, Bebla, Liebknechta -były aż nadto wystarczającą absolucją sumienia. Zwłœzcza* po długich latach formalnej krucjaty ze strony socjalistów polskich szkoly Waryńskiego bardzo przyjemne było odkrycie, iż można być sobie naroclowcem starej daty, a pomimoto, nieomal właśnie dlatego najczystszej wody „socjalistą".

Comme nous l'avons vu, les socialistes de la trempe de Ludwik Waryński n'ont pas été influencés par l'autorité de Marx de son vivant, et même ce dernier n'a pas réussi à les faire changer d'avis. Cependant, pour ces sphères de l'intelligentsia petite-bourgeoise et patriotique, dans lesquelles la direction sociale-patriotique a commencé à recruter ses rangs précisément grâce au côté nationaliste de son programme, et non contre lui, les autorités personnelles de Marx. Engels, Bebel, Liebknecht - suffisaient amplement à absoudre la conscience. Surtout* après les longues années de croisade formelle des socialistes polonais de l'école Waryński, il était très agréable de découvrir que l'on pouvait être un nationaliste de la vieille école et pourtant, presque pour cette raison, un « socialiste » de l'eau la plus pure.

**********

19. Tu więc nastąpiła chwila, gdy stare tradycje Międzynarodówki Socjalístycznej w kwestii polskiej wkraczały w sferę interesów praktycznych ruchu robotniczego i gdy poddanie ich analizie krytycznej stawało się realną po- trzebą polskiego i międzynarodowego socjalizmu.

Le moment était donc venu où les vieilles traditions de l'Internationale socialiste, au sujet de la question polonaise, entraient dans la zone des intérêts pratiques du mouvement ouvrier, et il fallait absolument, dans l'intérêt du socialisme polonais et international, la soumettre à une analyse critique.

20. Chodziło mianowicie o usunięcie tych iluzji i prze- starzalych poglądów na Polskę, z których socjalpatriotyzm urobil najsilniejszą zaporę dla klasowego stanowiska socjalistycznego I dla ruchu robotniczego w Polsce, o krytyczne zanalizowanie tych tradycyjnych zapatrywań, które stronnícy socjalpatriotyzmu przeistoczyli w formalny artykuł wiary dla socjalistów polskich. Chodziło o zrewidowanie przestarzalych poglądów Marksa na kwestię polską dla otwarcia dostępu do polskiego ruchu robotniczego — zasadom marksowskiej teorii.

Il s'agissait d'éliminer les illusions et les conceptions vieillies sur la Pologne, dont le social-patriotisme avait fait le plus grand obstacle à la diffusion de la position socialiste de classe et à l'implantation du mouvement ouvrier en Pologne ; d'analyser d'une façon critique ces opinions traditionnelles que les partisans du social-patriotisme avaient transformées en un solennel article de foi pour les socialistes polonais. Il s'agissait de revoir les vieilles idées de Marx sur la question polonaise pour donner aux principes de la théorie marxiste libre accès au mouvement ouvrier polonais.

21. Z drugiej strony odświeżanie i realizowanie polskich tradycji naro'dowy`ch wśród niemieckich i innych socja- listów, uprawiane przez PPS w ciągu paru lat nawet za pomocą specjalnego pisernka pn. „Bulletin Officiel du Partie Socialiste Polonais", mialo bardzo namacalny cel praktyczny : narzucenie programu odhudowania Polski nie tylko socjalistom w Królestwie, ale jednocześnie i w Galicji, i w zaborze pruskim, i zarazem sprzęgnięcie tych trzech odłamów polskiego ruchu robotniczego, walczących w całkiem odmiennych warunkach politycznych, w jedną całość na gruncie nacjonalizmn i wbrew najistotniejszym interesom politycznym polskiego proletariatu. Drugą stroną tejże tendencji bylo oczywiście wyodrębnienie polityczne polskiego ruchu socjalistycznego z ruchu ogólnoklasowego socjaldemokracji niemieckiej i austriackiej, czyli nmrowadzenie W szeregi naówczas jednolite proletariatu Niemiec i Austrii rozłamu narodowego.

D'autre part, depuis quelques années, le P. P. S. renouvelait et ravivait chez les socialistes allemands et autres les traditions nationales polonaises notamment au moyen d'une revue spéciale, le Bulletin officiel du Parti socialiste polonais, ce qui avait très clairement un but pratique : confier le programme du rétablissement de la Pologne non seulement aux socialistes du « Royaume » (8), mais aussi à ceux de la Galicie et du territoire occupé par la Prusse, et fondre les trois fractions du mouvement ouvrier polonais qui combattaient dans des conditions politiques entièrement différentes, en une unité sur la base du nationalisme et contre les intérêts politiques était naturellement d'isoler politiquement le mouvement socialiste polonais du mouvement gŽnŽral de classe de la social-démocratie allemande et autrichienne, c'est-à-dire d'introduire une scission selon les nationalités dans les rangs jusqu'alors homogènes du prolétariat d'Allemagne et d'Autriche.

22. Punktem kulminacyjnym, Wieńczącym dwuletnie zabiegi socjal-patriotyzrnu W tym kierunku, miał być międzynarodowy kongres socjalistyczny W Londynie W sierp- niu l89G r., na który Polska Partia Socjalistyczna wniosła rezolucję uśwíęcającą dążności socjalistów polskich do odbudowania Polski, jako wymaganie niezbędne dla międzynarodowego ruchu robotniczego. Tą drogą kierunek nacjonalistyczny w polskim ruchu robotniczym z wszystkimi jego konsekwencjami miał otrzymać sankcję najwyższej instancji socjalistycznej, o którą rozbijałaby się wszelka późniejsza krytyka w łonie socjalistycznych szeregów polskich.

Le Congrès international socialiste de Londres d'août 1896 devait être le point culminant, le couronnement des efforts de deux années d'activité du social-patriotisme dans cette direction. Lors de ce Congrès, le Parti socialiste polonais proposa une résolution qui consacrait l'aspiration des socialistes polonais au rétablissement de la Pologne comme une exigence indispensable pour le mouvement ouvrier international. Ainsi la tendance nationaliste dans le mouvement ouvrier polonais, avec toutes ses conséquences, devait obtenir la sanction de la plus haute instance socialiste contre laquelle se serait brisée toute tentative de critique dans les rangs des socialistes polonais.

23. Wobec tego wniosek Polskiej Partii Socjalistycznej na kongres londyński sam przez się stanowił punkt wyjścia, do którego z natury rzeczy nawiązała się obszerna dyskusja nad kwestią polską. Dyskusja ta, w części natury czysto teoretycznej, w części wkraczająca w dziedzinę taktyki i polityki praktycznej, rozpoczęta w „Neue Zeit", rozszerzyta się na ,,Vorwärts“, organ centralny socjaidemokracji niemieckiej, oraz na inne niemieckie pisma partyjne („Leipziger Volkszeitung". „Sächsische Arbeiterzeitung", a także przeszła do prasy włoskiej. Całą tę ożywioną debatę z roku 1896 i lat późniejszych znajdzie czytelnik W niniejszej książce. Uważając za

C'est pourquoi, la motion du Parti socialiste polonais soumise au Congrès de Londres fut en bonne logique, le point de départ d'une ample discussion sur la question polonaise. Cette discussion, en partie purement théorique, en partie concernant le domaine de la tactique et de la politique pratique, commencée dans le Neue Zeit, s'étendit au Vorwiärts, organe central de la social-démocratie allemande, et aux autres publications du parti allemand (Leipziger Volkszeitung, Siächsische Arbeiterzeitung) et passa même dans la presse italienne. Tout ce débat animé de l'année 1896 et des années suivantes, le lecteur le trouvera dans ce livre. Considérant que le principe directeur de la social-démocratie, contrairement à la tendance social-patriotique, n'est pas l'abêtissement mais le réveil de la pensée critique dans les rangs des socialistes, nous donnons à nos lecteurs, sans aucun changement, toutes les opinions exprimées pour et contre notre position, sans imposer des réponses toutes prêtes et des jugements définitifs mais en offrant au lecteur toute l'abondante documentation afin qu'il ait la possibilité de se faire par lui-même un avis sur cette discussion et une opinion personnelle dans ce problème fondamental pour le mouvement ouvrier polonais.

24. Pod względem politycznym cel bezpośredniwszczętej w „Neue Zeit” debaty zostal : osiągnięty cał'kowi'cie. Poruszyta onana tyle umysły i skłoniła socjalistów zachodnioeuropejskich do zastanowienia się nad znaczeniem politycznym i konsekwencjami socjalpatriotycznego stronnictwa, że wniosek tego ostatniego nakongres londyński pozostawiony został bez uwzględnienia, a natomiast została przyjęta jednogłośnie rezolucja stwierdzające jeszcze raz w ogólnej formie sympatię socjalistów dla wszystkich uciskanych narodowości oraz uznanie ich prawa do stanowienia o sobie *. O "sympatiach jednak i współczucia socjalistów dla uciskanych narodów oczywiście wątpliwości-i przedtem nie býło, gdyż wypływają one z samego socjalistycznego światolpoglądu. Nie mniej jasne i niewątpliwe było i jest “dla socjalistów prawo każdego narodu do niepodległości, gdyż i ono wypływa z elementarnychzasad socjalizmu. Wnioskodawc-om socjalpatriotycznyrn chodziło nie o wypowiedzenie sympati i ryczałtem dla wszystkich narodowości, tylko o wyróżnienie właśnie sprawy odbudowania Polski jako specjalnej potrzeby poli- tycznej ruchu robotníczego, i nie o uznanie prawa każdego narodu do niepodległości, tylko o uznanie odpowiedniości i konieczności dążenia polskich socjalistów do urzeczywístnienia tego „prawa” w Polsce. Pod tym zaś względem kongres londyński dał dyrektywę wprost odwrotną. Nie tylko bowiem zniwelował sprawę polską ze sprawą wszystkich innych uciskanych narodów, ale zarazem dał, jako jedyne lekarstwo na ucisk narodowościowy, wskazówkę robotnikom wszystkich odnośnych narodów, aby — nie czasem zajmowali się, każdy w swym kraju, -odbudowaniem niepodległych państw kapítalistycznych, tylko aby wstepowali do szeregów międzynarodowego socjalizmu dla przyspieszenia socjalístycznego ustroju, który usunie radykalnie wraz z klasowym wszelki ucisk, a więc i narodowy.

Du point de vue politique, le but direct du débat engagé dans la Neue Zeit fut pleinement atteint. Il remua les esprits des socialistes de l'Europe occidentale et les incita à réfléchir sur l'importance politique et sur les conséquences de la prise de position des social-patriotes, si bien que la motion le ces derniers ne fut pas prise en considération au Congrès de Londres ; au contraire fut acceptée à l'unanimité la résolution qui confirmait encore une fois, en ligne générale, les sympathies des socialistes pour toutes les nationalités opprimées et la reconnaissance de leur droit à l'autodétermination (9). Pourtant, même avant, il n'y avait naturellement aucun doute sur la sympathie et sur la compassion des socialistes envers les peuples opprimés, parce que ces sentiments découlent d'une même conception socialiste du monde. Tout aussi clair était, et est toujours, pour les socialistes le droit de chaque peuple à l'indépendance parce que ce droit découle lui aussi des principes élémentaires du socialisme. La motion des social-patriotes n'entendait pas exprimer la sympathie pour toutes les nations en général, mais voulait faire du problème spécifique du rétablissement de la Pologne un besoin politique spécifique du mouvement ouvrier ; il s'agissait donc non de reconnaître le droit de tout peuple à l'indépendance, mais seulement l'exigence et la justesse de la tendance des socialistes polonais à la réalisation de ce droit en Pologne (10). Le Congrès de Londres, de ce point de vue, donna une directive complètement opposée. Non seulement il mit sur le même pied le problème polonais et ceux de tous les autres peuples opprimés, mais il invita en même temps, comme unique remède à l'oppression nationale, les ouvriers de toutes les nations concernées à ne pas s'occuper chacun dans son pays du rétablissement d'Etats indépendants capitalistes, mais à s'engager dans les rangs du socialisme international, pour hâter la création du système socialiste qui éliminerait radicalement, en même temps que l'oppression de classe, toute autre sorte d'oppression, y compris nationale.

25. Bezpośredni ten rezultat krytyki podjętej przez nas wskazuje od razu jak dalece tradycje w kwestii polskiej, na których kierunek socjalpatriotyczny oparł swe istnienie w ruchu międzynarodowym, w gruncie rzeczy już się były przeżyły i jak dalece stały w kolizji z interesarni realnyrni ruchu robotniczego. Wyszło to na wierzch przede wszystkim w tym, że wysunięcie sprawy odbudowania Polski na teren polityki praktycznej proletariatu zatrącało nieodzownie cały szereg innych kwestii międzynarodowych, a przez to wywołało cały szereg względów, które za czasów dawniejszych, za czasów „Nowej Gazety Reńskiej" i rewolucji 1848 r., wcale nie istniały. A więc powstawała natychmiast kwestia : jeżeli proletariat międzynarodowy ma uznać za zadanie socjalistycznej polityki odbudowanie narodowe państwa polskiego, to dlaczego nie miałby on uznać w równej mierze za zadanie socjaldernokracji oderwa

Ce résultat immédiat de notre critique nous démontre dès l'abord dans quelle mesure, pour la question polonaise, les traditions sur lesquelles le courant social-patriotique avait fondé son existence dans le mouvement international, étaient dépassées et combien elles se sont trouvées en opposition avec les intérêts réels du mouvement ouvrier. Cela s'est avant tout manifesté dans le fait que poser le problème du rétablissement de la Pologne sur le terrain de la politique pratique du prolétariat, touchait toute une série d'autres problèmes internationaux et suscitait des opinions qui n'existaient pas à l'époque de la Neue Rheinische Zeitung et de la révolution de 1848. La question suivante se posait d'emblée : si le prolétariat international doit reconnaître comme tâche de la politique socialiste le rétablissement national de l'Etat polonais, pourquoi ne devrait-il pas tout autant reconnaître, comme tâche de la social-démocratie, la séparation de l'Alsace et de la Lorraine de l'Allemagne et leur restitution à la France, et même appuyer la tendance nationaliste italienne qui voulait récupérer Trente et Trieste, et les tendances séparatistes en Bohême, etc.

26. Z drugiej strony uznanie tendencji do odrębności polskich organizacji socjalistycznych od pozostałych szeregów socjalistycznych w państwach zaborczych i, na odwrót, do połączenia proietariatu trzech zaborów polskich W jedną partię robotniczą, wywoływało cały szereg kwestii natury organizacyjnej. W Niemczech zamieszkuje obok ludności niemieckiej nie tylko ludność polska, ale i znaczne ilości Duńczyków, Francuzów aizaokich, Litwinów we Wschodnich Prusach. Konsekwencją zasady przyjętej przez socjaipatriotyczny kierunek dla proietariatu polskiego byłoby rozbicie zjednoczonej so- cjaldemokracji Niemiec na kilka odrębnych partii podług granic narodowościowych. I te same konsekwencje ujawnić by się musiały w różnych innych państwach, ponieważ prawie żadne z większych państw nowożytnych nie jest narodowościowo jednolite.

D'autre part, la reconnaissance de la tendance des organisations socialistes polonaises à se séparer des partis socialistes existant dans les pays du partage, et réciproquement la tendance à unir le prolétariat des trois territoires polonais occupés en un unique parti ouvrier, ont suscité toute une série de problèmes d'organisation. Il y a en Allemagne, outre la population allemande, non seulement des Polonais mais aussi beaucoup de Danois, de Français, d'Alsaciens et, en Prusse orientale, des Lithuaniens. La conséquence du principe adopté par la tendance social-patriotique pour le prolétariat polonais eût été de fractionner la social-démocratie unie d'Allemagne en partis séparés déterminés selon les frontières des nationalités. Et il aurait les mêmes conséquences dans d'autres Etats, parce que presque aucun des grands Etats modernes n'a une population parfaitement homogène.

27. W ten sposób uświęcenie kierunku socjalpatriotycznego pociągnąć by za sobą musiało gruntowną rewizję obecnego stanowiska międzynarodowej socjaldernokracji i zejście w programie, taktyce i zasadach organizacyjnych z gruntu czysto klasowo-politycznego na grunt nacjonalistyczny.

Ainsi, sanctionner la tendance social-patriotique aurait provoqué une révision fondamentale de la position actuelle de la social-démocratie internationale, un glissement dans le programme, dans la tactique et dans les principes d'organisation de positions purement politiques et de classe à des positions nationalistes.

28. Wystarcza'ło wobec tego wskazanie na te konsekwencje i cały ten konglonierat kwestii związanych z kierunkiem socjalpatriotycznym, aby sprawa stała się z specjalnie polskie j prawdziwie międzynarodową i wciągnęła do bezpośredniego udziału w dyskusji również towarzyszy niemieckich, włoskich i rosyjskich.

Il suffisait donc d'indiquer ces conséquences et tout cet ensemble de problèmes liés au social-patriotisme pour que le problème, de strictement polonais qu'il était, devînt vraiment international et qu'il attirât directement dans le débat les camarades allemands, italiens et russes.

29. Mianowicie tych ostatnich. Wniosek Polskiej Partii Socjalistycznej na kongres Iondyński, jak i cały kierunek, którego sankcją miało być przviecie tegoż wninsku, posiadał doniosłe znaczenie polityczne dla ruchu robotniczego w rdzennej Rosji.

Ces derniers surtout. La motion du Parti socialiste polonais soumise au Congrès de Londres, ainsi que toute la ligne politique que l'adoption de cette motion aurait consacrée, avaient une énorme importance politique pour le mouvement ouvrier en Russie.

30. Czytelnik polski obznajmiony cokolwiek z wydawnictwami Polskiej Partii Socjalistycznej wie, że od pierwszej chwili swego wystąpienia na arenę publiczną, od 1893 r., kierunek socjalpatriotyczny starał się wobec publiczności polskiej uzasadnić swoją rację bytu głównie, nieomal jedynie, za pomocą zastoju społecznego Rosji, beznadziejności rosyjskiego ruchu robotniczego*. Przez odświeżmie i pielęgnowanie tradycyjnej polityki polskiej na Zachodzie socjalpatriotyzm kusíł się o zakonserwowanie tychże poglądów na Rosję i w szeregach międzynarodowego socjalizmu. Przedstawiając systematycznie polski ruch robotniczy jako jedyny poważny objaw rewolucyjny w caracie, łudził się, że utrwali wśród socjalistów niemieckich, francuskich i in-(...)

Le lecteur polonais qui connaît tant soit peu les publications du Parti socialiste polonais sait que depuis sa naissance, c'est-à-dire dès 1893, le social-patriotisme a cherché à justifier, devant l'opinion publique polonaise, son existence et son programme avant tout et seulement par la stagnation sociale en Russie et l'absence de perspectives du mouvement ouvrier russe (11). En renouvelant avec soin la politique traditionnelle polonaise en Occident, le social-patriotisme tentait de maintenir ces idées sur la Russie dans les rangs du socialisme international. En présentant systématiquement le mouvement ouvrier polonais comme la seule manifestation révolutionnaire sérieuse dans l'empire des tsars, il succombait à l'illusion selon laquelle s'étaient figées les idées que les socialistes allemands, français et autres se faisaient des conditions sociales qui dominaient en Russie à l'époque de la révolution de 1848, sous le règne de Nicolas I" dans la Russie subjuguée. De cette manière, le mouvement ouvrier russe, qui s'était développé vers la fin des années 80, se trouva, dans l'opinion socialiste internationale, pour ainsi dire devant une porte fermée. Quant à Saint-Pétersbourg, au printemps de 1896, une gigantesque grève de quarante mille ouvriers marqua le début du mouvement de masse du prolétariat russe, le socialisme international, sur une proposition des social-patriotes, aurait dû déclarer officiellement que l'espoir de renverser le tsarisme reposait non pas sur la lutte politique de classe du prolétariat russe mais sur la lutte nationale des Polonais ; il aurait dû déclarer publiquement que l'on n'attendait rien de la part des ouvriers russes et que l'on ignorait leur lutte révolutionnaire.

31. Ainsi la critique de la motion social-patriote au Congrès de Londres et, par conséquent, de toutes les positions traditionnelles sur la question polonaise, devint par là même une critique des conceptions traditionnelles sur la Russie et elle confronta les socialistes occidentaux, encore une fois, aux idéees sur la Russie moderne capitaliste, du prolétariat en lutte à la place des idées sur la Russie patriarcale de Nicolas I" ; elle établissait ainsi que le mouvement ouvrier russe avait conquis un droit de cité formel et la reconnaissance consciente du mouvement international, en tant que réalité et facteur d'importance primordiale.

32. Ainsi le débat à l'occasion d'une affaire intérieure du socialisme polonais conduisit d'emblée à une révision fondamentale des opinions courantes du socialisme d'Europe occidentale, au point de vue des relations internationales, des conditions en Russie et des conditions en Pologne.

33. On parle souvent et beaucoup du dogmatisme de l'école de Marx. La révision des opinions sur la question polonaise montre combien cette accusation est artificielle. Le social-patriotisme polonais s'est vraiment efforcé, durant une certaine période, de « transformer » telle opinion de Marx appartenant au domaine de la politique contingente en un véritable dogme, immuable dans le temps, indépendant du développement des conditions historiques et échappant à tout doute et à toute critique, justement parce que Marx lui-même l'avait formulée une fois. Mais un tel abus du nom de Marx, pour sanctionner une tendance qui dans tout son esprit était en contradiction flagrante avec les idées et la doctrine du marxisme ne pouvait être qu'une mystification passagère adaptée surtout à la confusion mentale de l'intelligentsia nationaliste polonaise

34. Istota bowiem „marksizmu" polega nie na tych lub owych poglądach na kwestie bieżące, tylko na dwóch zasadach podstawowych : na dialektyczno-materialistycznym sposobie badania historii, którego jednym z kardynalnych wniosków jest teoria walki klas, oraz na uzasadnionej przez Marksa analizie rozwoju kapitalistycznej gospodarki. Ta ostatnia teoria — objaśnienie istoty i powstania wartości, nadwartości, pieniądza i kapitału oraz koncentracji kapitałów i kryzysu — sama jest już właściwie tylko genialnym zastosowaniem dialektyki i materializrnu dziejowego do okresu gospodarki mieszczańskiej. Sam rdzeń więc, duszę całej doktryny Marksa stanowi dialektyczno-materialístyczna metoda badania w kwestiach życia społecznego, owa metoda, dia ktorej nie ma stałych, niezmiennych, skrzepłycli zjawisk, zasad i dogmatów ; dla której w rzeczach społeczeństwa ludzkiego dewizą jest metístofelesowska obserwacja : Vernunft wird Unsinn, Wohlthat — Plage ; dla której każda „prawda" dziejowa wiecznej podlega i nieubłaganej krytyce ze strony rzeczywistego rozwoju historycznego.

Car l'essence du « marxisme » ne réside pas dans telle ou telle opinion sur des questions d'actualité, mais dans deux principes fondamentaux : dans le mode dialectique-matérialiste d'étude de l'histoire, dont l'une des conclusions cardinales est la théorie de la lutte des classes, et dans l'analyse raisonnée par Marx du développement de l'économie capitaliste. Cette dernière théorie - l'explication de l'essence et de l'émergence de la valeur, de la plus-value, de l'argent et du capital, de la concentration des capitaux et de la crise - n'est elle-même en fait qu'une application ingénieuse de la dialectique et du matérialisme historique à la période de l'économie bourgeoise. Le noyau, l'âme de toute la doctrine de Marx est donc la méthode dialectique-matérialiste d'investigation des questions de la vie sociale, cette méthode pour laquelle il n'y a pas de phénomènes, de principes et de dogmes fixes, immuables, coagulés ; pour laquelle, dans les affaires de la société humaine, la devise est l'observation métaphysique : Vernunft wird Unsinn, Wohlthat — Plage ; pour laquelle toute « vérité » historique est éternellement soumise à l'évolution historique réelle et inexorablement critiquée par elle.

35. C'est pourquoi la social-démocratie polonaise a considéré, dès le début, comme son devoir, non pas de rechercher dans les idées vieillies de Marx la sanction d'anciens mots d'ordre nationalistes, mais d'appliquer la méthode et les principes fondamentaux de la doctrine marxiste à la situation sociale en Pologne. Dans l'apanage des théories du socialisme polonais, elle a trouvé à ce propos table rase. Les premiers promoteurs du mouvement ouvrier polonais Warynski et ses amis, qui ont introduit les idées du socialisme scientifique dans notre pays entrèrent en contact avec les restes de l'idéologie nationale nobiliaire et avec la théorie du travail organique en tant que forme dominante de l'idéologie sociale. En tant que représentants des intérêts de la nouvelle classe, du prolétariat, ils devaient avant tout se débarrasser de l'héritage idéologique des classes dominantes, et ils ont résolu leur tâche en ce sens qu'ils ont considéré sans hésitation les théories et les mouvements nationalistes polonais existant jusqu'alors comme l'expression des intérêts de classe égoïstes de la caste des nobles alors qu'ils considéraient la théorie du travail organique comme l'expression d'intérêts de classe non moins matériels et étroits de notre bourgeoisie industrielle. Les socialistes polonais ont ouvert à la fin des années 70 et au début des années 80 la voie dans notre pays à la théorie des antagonismes des classes, en combattant aussi bien le nationalisme de la noblesse, que « l'organicité » bourgeoise en tant que théorie de l'harmonie des intérêts de toutes les couches sociales. Ce fait a introduit en Pologne l'analyse générale marxiste de la société capitaliste avec ses conséquences : la lutte de classe du prolétariat et le programme socialiste. C'est là le grand mérite historique de Warynski, Dickstein et les autres.

36. Toutefois, en opposant ainsi au programme politique des classes dominantes en Pologne la révolution socialiste comme première tâche du prolétariat polonais, ils laissaient le mouvement ouvrier sans aucun programme politique et plaçaient le socialisme sur la base des complots et de l'utopie ; autrement dit, ils condamnaient le mouvement socialiste à végéter dans le cercle étroit d'une secte et à disparaître rapidement (12). Cette argumentation ne pouvait en outre servir de bouclier contre le nationalisme que lorsque celui-ci s'opposait ouvertement aux tendances socialistes et qu'il se manifestait sous la vieille enseigne vermoulue de l'harmonie des intérêts et de l'unité nationale de T. T. Jez-Mikowski (13), ou lorsqu'il s'efforçait de s'allier au socialisme uniquement d'une manière certes primitive, naïve et inefficace, telles les tentatives de ce « socialisme national » de Monsieur Limanowski. Cette argumentation devait totalement échouer devant l'édition plus moderne du nationalisme, c'est-à-dire quand celui-ci renonçant aux théories discréditées de l'unité nationale, se cacha derrière la théorie de la lutte de classes et se manifesta sous l'enseigne du programme politique du prolétariat.

37. Donc, la social-démocratie, au début des années 90, avec l'essor impétueux du mouvement ouvrier en Pologne, qui atteignit les dimensions d'un mouvement de masse et marqua ainsi la faillite d'un socialisme de conspirateurs, se trouva face à la nécessité d'édifier et de fonder le programme politique pour la lutte de classe du prolétariat. Le chemin qui conduisait à cela, dans l'esprit de la théorie marxiste, ne pouvait être que l'analyse de la direction réelle du développement social de la Pologne ; une analyse qui eût cherché la clef pour comprendre les phénomènes de nature politique, intellectuelle, morale dans les rapports de production et dans les rapports de classes qui en découlent. Cette fois, il ne s'agissait plus de constater le développement capitaliste de la Pologne et le degré atteint chez nous par la concentration des capitaux, la prolétarisation, l'exploitation en un mot, l'anarchie sociale et la lutte de classes, mais d'analyser ce développement, la mesure dans laquelle il produit certaines tendances politiques dans la société. Il ne s'agissait donc pas de constater en Pologne les phénomènes schématiques du capitalisme, caractéristiques de tous les pays, mais de donner une explication des phénomènes spécifiques de la vie sociale de la Pologne créés par le capitalisme du fait des conditions historiques et politiques particulières à ce pays. En un mot, il s'agissait, non pas de transporter en Pologne les résultats généraux tout prêts de l 'analyse marxiste de la société bourgeoise, mais d'effectuer une analyse sociale particulière à la Pologne bourgeoise, et en même temps de faire descendre le socialisme des nuages des abstractions et des schémas sans consistance sur le terrain réel de la Pologne. Cette analyse, dont nous avons tenté d'ébaucher l'aspect économique dans Die industrielle Entwicklung Polens (14), est exposée brièvement avec toutes ses conséquences importantes dans le rapport officiel de la social-démocratie au Congrès socialiste international de Zurich en 1893 (15). De cette analyse découlait logiquement un double résultat, positif et négatif : d'une part, l'affirmation théorique de la conclusion à laquelle était déjà parvenu le mouvement ouvrier par la voie empirique, grâce à son développement de masse : la tâche politique immédiate du prolétariat polonais dans le royaume, et la lutte commune avec le prolétariat russe pour l'abolition de l'absolutisme et pour la démocratisation des conditions politiques d'autre part, l'affirmation que la tendance au rétablissement de la Pologne est une utopie sans espoir compte tenu du développement capitaliste de la Pologne, dont découle, en revanche, le programme politique esquissé ci-dessus avec l'implacable logique de la nécessité historique.

38. De la sorte, la social-démocratie polonaise fut obligée de chercher, en appliquant les principes du socialisme à la situation polonaise, une explication du développement social de la Pologne moderne, à l'instar, par exemple, de la social-démocratie russe qui devait justifier, à travers une analyse des rapports sociaux particuliers à la Russie proprement dite, le programme politique positif du prolétariat russe et lui ouvrir la voie en liquidant de façon critique la théorie des narodniki. Ainsi la social-démocratie polonaise et la social-démocratie russe se rencontraient dans les résultats positifs de leurs théories — dans un programme politique commun auquel elles étaient parvenues par des voies totalement différentes. A la seule différence, qu'alors que Friedrich Engels fait preuve d s 1875, dans sa réponse à Tkatchev, publiée dans le Volkstaat, d'une compréhension géniale des principales erreurs des narodniki russes et indique les grandes lignes du développement capitaliste de la Russie par la décomposition de la communauté paysanne primitive, à l'égard de la Pologne en revanche, ni Marx, ni Engels, ne se sont efforcés, jusqu'au dernier moment, de revoir leurs vieilles positions de 1848. Bien au contraire, ils se sont contentés à la fin de les transposer mécaniquement sur le mouvement socialiste polonais, ainsi que nous l'avons vu à l'occasion de la commémoration de novembre à Genève en 1880 et comme nous le voyons dans la préface d'Engels à l'édition polonaise du Manifeste communiste de 1892.

39. Lorsque la social-démocratie, dès 1893, formula pour la première fois sa critique du social-patriotisme, fondée sur la théorie sociale mentionnée plus haut, le social-patriotisme n'avança pour sa défense que des justifications et des argumentations enfantines. Cette pauvreté d'esprit apparut dans toute sa splendeur quand il n'eut plus à s'adresser uniquement au peuple polonais, fort peu exigeant, mais à l'opinion publique internationale. Les partisans du nationalisme s'avérèrent incapables, tant s'en faut, de réfuter l'analyse entreprise dans l'esprit de la théorie marxiste et même tout simplement de la comprendre. Quand on fait référence par exemple à l'orientation du développement capitaliste en Pologne, qui lie toujours plus étroitement le pays à la Russie par les intérêts économiques des classes dominantes, les social-patriotes cherchent à « flétrir » tout ce processus historique objectif très compliqué qui va des fondements purement économiques, en passant par les intérêts et les accents politiques, jusqu'aux sphères les plus subtiles de l'idéologie sociale, en le qualifiant de tendance subjective des social-démocrates vers « l'annexion organique »ou de souci subjectif : les fabricants polonais, dans une Pologne rétablie, sauront-ils où écouler leurs « calicots » ? La réplique des partisans du social-nationalisme était du même niveau : ils se scandalisaient que les socialistes donnent tant d'importance à un problème si méprisable que celui du développement capitaliste, et ils faisaient cette généreuse promesse, que nous trouvons dans le Przedwit d'octobre 1894, selon laquelle il appartiendrait aux députés socialistes au parlement de la Pologne rétablie de trouver du travail aux ouvriers qui l'auraient perdu à cause de l'écroulement de l'industrie polonaise à la suite de la perte des marchés russes.

40. To bezmyślne i płytkie redukowanie całokształtu stosunków społecznych burżuazyjnej Polski do kwestii „rynków zbytu”, a tendencji 'obiektywnego procesu historycznego do subiektywnych chęci, obaw í kłopotów socjalistów wykazało, że w głowach socjalpatriotówł teoria materializrnu dziejowego í cała nauka Marksa odzwierciedla się zupełnie tak samo karykaturalnie, jak w głowach burżuazyjnych krytyków, ,,unicestwíającycł" periodycznie doktrynę marksowską za pomocą własnego spaczenia i wynaturzenia jej w jakieś potworne straszydlo. Ze samo wygłaszanie tego rodzaju argumentów, jak powyższe, w prasie polskiej oraz w pokrewnych artykułach w prasie niemieckiej było w ogóle możliwe ze strony kierunku pragnącego uchodzić w Polsce za socjalistyczny, ten fakt sam przez się dawał zastraszające świadectwo poziomowi umyslowości w kołach polskiej inteligencji socjalistycznej. Tu znalazło wyraz długoletnie wychowanie duchowe naszej inteligencji „radykalnej” na płaskich i bezmyślnych kompilacjach Limanowskiego, na tej mdłej „bettelzupie” socjalistycznej, jak mówią Niemcy, która nosi miano „Teorii społecznych XVIII i XIX wieku”, oraz na tej prostackiej, krzykliwie ,,rewolucyjnej“ edycji socjalizmu, którą uprawiały, zwłaszcza od połowy lat osiemdziesiątych, zagraniczne wydawnictwa byłego ,,Proletariatu" : ,,Walka Klas" i ,,Przedświt”. Znalazł tu wyraz ten smutny fakt, ze inteligencję polską uczono w najlepszym razie socjalistycznie wierzyć, ale nie uczono jej w duchu naukowego socjalizmu myśle.

Cette réduction irréfléchie et superficielle de l'ensemble des relations sociales de la Pologne bourgeoise à la question des « marchés », et de la tendance du « processus historique objectif aux souhaits subjectifs, aux craintes í aux troubles des socialistes a montré, que dans l'esprit des social-patriotes, la théorie du matérialisme historique í l'ensemble de l'enseignement de Marx est reflétée de façon aussi caricaturale que dans l'esprit des critiques bourgeois qui périodiquement « anéantissent » la doctrine de Marx au moyen de leur propre perversion et dégénérescence en quelque monstrueux croquemitaine. Le fait que de tels arguments aient pu être avancés dans la presse polonaise et dans des articles connexes de la presse allemande par une direction souhaitant se faire passer pour socialiste en Pologne est en soi un témoignage intimidant du niveau d'esprit de l'intelligentsia socialiste polonaise. C'était l'expression de la longue éducation spirituelle de notre intelligentsia « radicale » sur les compilations plates et irréfléchies de Limanowski, sur ce « bettelzup » insipide du socialisme, comme disent les Allemands, qui s'appelle « Théories sociales des XVIIIe et XIXe siècles », et sur cette édition grossière, bruyante et « révolutionnaire » du socialisme qui a été pratiquée, surtout à partir du milieu des années 1980, par les publications étrangères de l'ancien « Prolétariat » : ,,Lutte des classes« et ,,Przedświt ». La triste réalité est que l'intelligentsia polonaise a au mieux appris à croire au socialisme, mais n'a pas été formée dans l'esprit du socialisme scientifique

41. Zupełnie tak samo jak w dyskusjach marksistów z burżuazyjnymi przeciwnikami w Niemczach lub we Francji czuje się natychmiast, ze dyspuiujący są dla siebie Wzajem ,,barbarzyńcam'i“, tj. że dzieli ich nie różnica poszczególnych zapatrywań, tylko cały sposob myślenia, cały światopogląd, tak samo clysputowanie z socjalpa- Lriotyzmem było rozmową na Wieży Babel. I repliki z jego strony cechowała też od początku ta charakterystyczna nuta rozdraźnienia i rozżalenia, która brzmi zwykle w odpowiedziach burżuazyjnych antagonistów marksizmu.

De la même manière que dans les discussions entre les marxistes et leurs adversaires bourgeois en Allemagne ou en France, on sent immédiatement que les adversaires sont des « barbares » les uns pour les autres, c'est-à-dire que ce n'est pas la différence d'opinions individuelles qui les divise, mais toute la façon de penser, toute la vision du monde, de la même manière que la discussion avec le socialisme-libertaire était une conversation à la Tour de Babel. Et les répliques de sa part ont également été marquées dès le début par cette note caractéristique d'exaspération et d'amertume qui résonne habituellement dans les réponses des antagonistes bourgeois du marxisme.

42. Z wszystkimi drobnomieszczańskimi utopistami polscy socjalpatrioci maja mianowicie to wspólne, że uważają odkrywanie niemílych dla ich utopii faktów historycznych za osobistą niegodziwosć tych, którzy odkrycia te czynią. Za nic nie są oni w stanie zrozumieć, że chodzi w takich razach najwyżej o „niegodziwość" obiektywnego procesu dziejowego, a nie tych, co na jego tendencje wskazują, i że niegodziwy ten proces bynajmniej nie przestaje działać, jeżeli zamknąć nań oczy. Nie są oni również w stanie zrozumieć, że tu i o „niegodziwości" historii w ogóle nie może być mowy, gdyż dialektyczny proces dziejowy ma to do siebie, iż zazwyczaj podminowując i usuwając jakąś tradycyjną formę zaspokajania potrzeb społecznych tworzy jednocześnie inne nowe formy ich zaspokojenia. Te zaś' „interesy”, dla załatwienia 'których rozwój społeczny nie daje wcale materialnych rękojmi, są zwykle w gruncie rzeczy, jeśli się przyjrzeć bliżej, interesami przestarzałyrni, zbankrutowanymi lub też w ogole „interesami” urojonymi.

Ce que les social-patriotes polonais ont en commun avec tous les utopistes petits-bourgeois, c'est qu'ils considèrent la découverte de faits historiques qui ne conviennent pas à leur utopie comme une méchanceté personnelle de ceux qui font ces découvertes. Ils sont incapables de comprendre que dans de tels cas, c'est tout au plus la « méchanceté » du processus historique objectif qui est en cause, et non celle de ceux qui en indiquent les tendances, et que la méchanceté de ce processus ne cesse nullement d'opérer si l'on ferme les yeux sur lui. Ils ne sont pas non plus en mesure de comprendre qu'ici non plus, il ne peut être question de « méchanceté » de l'histoire, puisque le processus dialectique de l'histoire a la propriété que, tout en sapant et en supprimant habituellement une forme traditionnelle de satisfaction des besoins sociaux, il crée simultanément d'autres formes nouvelles de satisfaction de ces besoins. À leur tour, ces « intérêts », dont la satisfaction n'est pas matériellement garantie par le développement social, sont généralement, si l'on y regarde de plus près, des « intérêts » dépassés, en faillite ou même imaginaires.

43. Quand les démocrates allemands et français proclamaient en 1848 leur position sur la question polonaise, d'une part, ils prenaient effectivement en considération le mouvement national de la noblesse polonaise, et, d'autre part, ils se laissaient uniquement guider par les intérêts de leur propre politique démocratique. Ils n'avaient et ne pouvaient avoir de rapport avec le mouvement socialiste polonais, parce que celui-ci n'existait pas. Aujourd'hui, pour nous, socialistes polonais, la question qui importe est de connaître l'impact de ce phénomène sur les intérêts de classe du prolétariat polonais. L'analyse objective du développement social de la Pologne nous amène à conclure que les tendances en faveur du rétablissement de la Pologne sont aujourd'hui une utopie de petits-bourgeois et, en tant que telles, ne peuvent que troubler la lutte de classe du prolétariat ou la conduire dans une impasse. C'est pourquoi aujourd'hui la social-démocratie polonaise rejette la position nationaliste en tenant compte des intérêts du mouvement socialiste polonais et prend une position diamétralement opposée à celle des démocrates occidentaux de l'époque. De la même manière que cette mutation dans le développement historique de la Pologne a fait du rétablissement de la Pologne une utopie opposée aux intérêts du socialisme en Pologne, elle a proposé, pour répondre aux intérêts démocratiques internationaux, des solutions nouvelles sur ce point. Si l'idée de faire de la Pologne indépendante un tampon, un bouclier défensif pour l'Occident contre la réaction du tsarisme russe, est devenue irréalisable, le développement capitaliste qui a enseveli cette idée a créé à la place, en Russie comme en Pologne, un mouvement de classe révolutionnaire du prolétariat unifié et avec lui un nouvel allié de l'Occident, bien plus courageux et qui peut non seulement protéger mécaniquement l'Europe de l'absolutisme mais le miner et le détruire.

44. Cette solution n'est pas non plus en opposition avec les intérêts la liberté de la vie et du développement national culturel, l'égalité des citoyens, l'abolition de toute oppression nationale, trouvent la seule expression possible, complète et en m me temps efficace, dans les aspirations générales de classe du prolétariat à une plus grande démocratisation des pays occupants, dont l'autonomie du pays est partie intégrante et naturelle. En revanche, le besoin de posséder en outre l'appareil d'un Etat de classe indépendant qui est une arme pour opprimer les ouvriers n'est, dans les circonstances actuelles, compte tenu du caractère utopique de cette aspiration, qu'un intérêt imaginaire des ouvriers, emprunté à une conception petite-bourgeoise du monde, aussi étrangère aux intérêts réels du prolétariat qu'au mode de pensée du socialisme scientifique en général.

45. Un fait remarquable démontre de façon frappante l'absence totale de toute argumentation du social-patriotisme qui résisterait à la critique : un théoricien étranger, Kautsky, chercha à appuyer cette position dans la discussion qui s'est déroulée dans la presse étrangère (16), et s'est vu confronté à la nécessité de développer lui même toute une théorie pour soutenir le programme du rétablissement de la Pologne, ne trouvant pas trace de justification chez les partisans de ce programme eux-mêmes. Le lecteur constatera plus loin dans quelles difficultés ce célèbre représentant du marxisme a eu à se débattre lorsqu'il déduisit, sans connaître la vie sociale en Pologne par un raisonnement purement abstrait, les intérêts des différentes classes de la société polonaise ; et il parvint de cette manière, comme cela se produit souvent ˆ travers des raisonnements abstraits, à un résultat inattendu : le rétablissement de la Pologne est un besoin urgent, non seulement pour le prolétariat polonais lui-même ou pour n'importe quelle classe prise séparément, mais pour toutes les classes sociales, sans exception, la bourgeoisie, la noblesse, les paysans, la petite bourgeoisie, l'intelligentsia et le prolétariat. Ainsi, le prétendu programme « ouvrier » pur des social-patriotes, s'il gagnait avec cette conclusion trop favorable un réel fondement et des perspectives de réalisation, perdait en même temps, dans cette métamorphose, tout caractère de classe et revenait sans s'en apercevoir à la phase dans laquelle on proclamait l'harmonie des intérêts de toutes les classes sociales, c'est-à-dire à la phase de la défunte unité nationale de Sigismond Fortune Mikowski.

46. Si l'article de Kautsky resta dans l'immédiat sans écho, cela venait avant tout du fait qu'il parut plus ou moins au moment du Congrès de Londres et qu'il était impossible de publier une réponse avant le Congrès. Après le Congrès de Londres, le débat sur le thème du rétablissement de la Pologne perdit de son actualité et de sa valeur pratique puisque, comme nous l'avons dit, la motion social-patriote, à laquelle l'étude de Kautsky devait servir d'explication, ne fut pas adoptée par le congrès.

47. Le seul fondement réel de l'argumentation de Kautsky, c'est-à- dire la théorie des intérêts économiques de la bourgeoisie et de la noblesse agraire, repose, comme le dit Kautsky lui-même, sur un article d'un certain S. G. dans Die Neue Zeit (17). Le journaliste du Przedwit, caché sous ses modestes initiales, avait fait ici une tentative de justification « matérialiste » du programme de rétablissement de la. Pologne, démontrant, à travers une longue série de statistiques falsifiées, de dates historiques inventées et de pseudo-citations de divers auteurs, que le capitalisme polonais, opprimé par le tsarisme, devait engendrer des aspirations séparatistes-nationalistes dans la bourgeoisie polonaise. Kautsky, écrivain de niveau européen, ne pouvait bien sûr imaginer que ces mêmes mauvaises herbes qu'à son époque Lassalle avait radicalement extirpées du courant allemand, en faisant brillamment justice des absurdités de Julian Schmidt (18), pussent pousser encore dans nos pauvres publications « nationales », en vertu du proverbe qui dit que « la vermine pullule chez les mendiants » (19). C'est pourquoi Kautsky devint, en toute bonne foi, une victime de la mystification de ce statisticien national. Il était juste de diriger la critique non tant contre le théoricien allemand induit en erreur mais avant tout contre le compatriote mystificateur. Une revue incomplète mais très significative des principales statistiques falsifiées de S. G. a été faite dans le développement industriel de la Pologne, mais S. G., occupé dans le Przedwit par la préparation des plans de guerre nationaux et par la contrebande de canons, n'a pas répondu un seul mot jusqu'à aujourd'hui. Enfin, pour ce qui est de la nature purement politique et tactique du raisonnement de l'article de Kautsky, le lecteur se convaincra, par ses articles publiés ici, à la suite, que lui-même dans ses opinions sur la question polonaise s'est rapproché de la position de la social-démocratie sous l'influence des faits qui renforcent chaque jour cette position.

48. La révision des opinions traditionnelles sur le problème national en Pologne commença effectivement en 1896 mais ne finit pas cette année-là et se poursuivit jusqu'à ces derniers temps. C'est précisément en 1896 que s'engagea en Allemagne le processus de séparation du mouvement socialiste polonais par rapport au mouvement socialiste allemand, processus qui après une longue série d'évènements particulièrement pénibles s'est achevé en 1901 sur l'isolement complet du parti socialiste polonais en Pologne prussienne par rapport à la social-démocratie allemande. Beaucoup de ce que nous avions a priori déduit dans le premier article de la Neue Zeit au printemps 1896 (20) comme une conséquence logique de la tendance nationaliste, a été confirmé durant les années suivantes avec la plus stricte précision. La controverse politique que la tendance social-patriotique devait tout naturellement susciter comme nous l'avions démontré dès l'abord, devint dans l'histoire du mouvement ouvrier polonais en Allemagne, un fait tangible. Ces expériences ne pouvaient pas ne pas peser sur l'opinion de la social-démocratie allemande et elles trouvèrent une expression officielle dans la célèbre déclaration d'August Bebel et du Comité directeur de ce parti, qui n'estimaient pas possible de concilier et de lier le programme du rétablissement de la Pologne avec la lutte de classe du prolétariat polonais. De la même manière, l'opposition entre les tendances social-patriotes et le mouvement ouvrier russe devait prendre une tournure plus concrète au fur et à mesure que la social-démocratie en Russie commença à se transformer en un parti unique et cohérent. La révision des tendances du P. P. S. que les social-démocrates russes devaient finalement, quant à eux, entreprendre, est formulée en quelques articles de l'Iskra que le lecteur trouvera également dans ce recueil. Enfin, d'un point de vue purement théorique, Franz Mehring a fait une critique des opinions de Marx sur la question polonaise au cours de la préparation de l'édition de l'héritage littéraire de Marx, Engels et Lassalle (21) dans laquelle il a passé en revue leurs opinions du point de vue de l'évolution ultérieure de la situation. Ici la révision de la position de la Neue Rheinische Zeitung, en appliquant les principes et les méthodes marxistes, conduisit à reconnaître complétement les opinions de la social-démocratie polonaise ; c'est ainsi qu'aujourd'hui on peut dire que dans les rangs du socialisme international, en ce qui concerne la question polonaise, un tournant décisif et conscient s'est produit sur toute la ligne (22).

49. Les faits des dernières années et des derniers mois apportent pourtant le plus évident des témoignages de la validité des théories de la social-démocratie polonaise formulées en 1893 et dont la défense, dans le mouvement international, commença en 1896. Juste au moment où ce livre est mis sous presse, notre pays et la Russie traversent une énorme crise sociale. De 1896, c'est-à-dire au moment où parut le premier article imprimé dans ce livre, jusqu'à aujourd'hui, les deux pays ont traversé toute une période du développement et à présent, devant les yeux de tous, se produit le passage hégélien révolutionnaire de « Umschlag der Quantitat in Qualität » (23). Transformation de la quantité en qualité, transformation des mutations quantitatives qui se sont accumulées imperceptiblement en une qualité nouvelle. Nous sommes témoins de la fin de ce processus qui mine par l'intérieur l'absolutisme à travers le développement capitaliste et sur lequel la social-démocratie a fondé son programme. Les deux côtés de ce processus capitaliste que nous avions indiqués dès le début trouvent une expression pratique flagrante. Le fait de lier la Pologne avec la Russie dans un seul mécanisme économique qui puisse détruire la base matérielle des tendances nationales séparatistes dans notre société s'y est concrétisé surtout dans ce phénomène très évident : le mouvement nationaliste en Pologne, en tant que tendance politique active pour le rétablissement de la Pologne disparut sans laisser de trace. La période de guerre qui a rappelé à la vie et à l'action et qui a ramené à la surface sociale tous les facteurs révolutionnaires et d'opposition en Russie même et qui même d'un phénomène politique aussi risible que le libéralisme russe sut tirer une flamme révolutionnaire grande et ouverte ; cette période de la guerre, qui était donc le dernier grand appel, la dernière tentative historique pour les aspirations à l'indépendance, a montré au monde, même si une étincelle brillait quelque part, le surprenant spectacle du silence mortuaire de la Pologne bourgeoise. Au contraire, l'unique symptôme de l'évolution du nationalisme sous l'influence du processus révolutionnaire des derniers événements fut la renonciation au programme de l'indépendance nationale de la part d'une aile des nationalistes, c'est-à- dire la renonciation formelle de la part des nationaux-démocrates dans leur déclaration programmatique officielle de 1903 et l'escamotage effectif de ce programme par le parti socialiste polonais qui, dès le commencement de la révolution dans l'empire tsariste, a renoncé complètement à son mot d'ordre : insurrection armée pour détacher la Pologne de. la Russie. La « déclaration politique » de ce parti à la fin de janvier de l'année en cours, qui avançait la demande de la « diète législative de Varsovie » , marque la faillite complète du social patriotisme sous l'influence de la crise révolutionnaire en Russie. Ce nouveau programme conserve entièrement sa racine réactionnaire nationaliste qui trouve son expression dans le fait que le mot d'ordre de la « diète législative de Varsovie » n'est lié à aucun programme de libération pour tout l'Etat russe, comme le proclame, en revanche, la social-démocratie en réclamant une république dans toute la Russie avec l'autonomie nationale pour la Pologne, en tant que partie intégrante de cette liberté générale. Silence et ignorance de la liberté dans tout le territoire tsariste, voilà le contenu nationaliste de l'actuel programme social-patriote qui garde ainsi tout son « utopisme » poussé jusqu'à l'absurde, tout comme l'idée de la « diète législative de Varsovie » , diète éthérée qui ne repose sur aucun système démocratique défini en Russie, diète dont l'idée actuelle est encore plus utopique que celle du rétablissement de la Pologne. Cela marque un retour encore plus réactionnaire à l'idée, désormais dépassée et contredite par le développement historique, de la constitution autonome du royaume dans l'Etat absolutiste russe, octroyé comme une grâce par le Congrès de Vienne.

50. Le fait que les social-patriotes aient retiré leur mot d'ordre d'insurrection armée pour libérer la Pologne de la Russie et qu'ils se soient rapprochés du mot d'ordre d'une constitution autonome de la Pologne sans la subordonner à la liberté en Russie, a montré publiquement que le processus des événements sociaux leur a retiré leur programme politique. Il n'est resté aujourd'hui du nationalisme qu'un côté négatif : l'ignorance voulue des luttes révolutionnaires pour la liberté en Russie ; le côté positif, la tendance à l'indépendance de l'Etat polonais, s'est, en revanche révélée être une phrase creuse. Il est clair, en effet, que si l'on ne proclame pas aujourd'hui, au moment du développement de la grande lutte révolutionnaire sur le territoire du tsar, le mot d'ordre de séparation d'avec la Russie et l'insurrection armée, on ne le fera jamais. Autrement dit, il ne reste du nationalisme, au moment de l'explosion révolutionnaire, que la réaction, alors que le côté extérieurement, formellement « révolutionnaire » , dont le mot d'ordre était la lutte armée pour l'indépendance nationale, a coulé irréparablement dans les premières vagues de la révolution actuelle.

51. Le deuxième aspect de ce processus capitaliste a trouvé son expression dans l'action révolutionnaire unifiée du prolétariat polonais et russe contre l'absolutisme, en confirmant littéralement les mots par lesquels l'auteur de cette préface a terminé en 1897 son Développement industriel de la Pologne : « Le gouvernement russe, en incorporant la Pologne dans l'aire économique du tsar et en nourrissant en elle le capitalisme comme un antidote à l'opposition nationale, suscite en même temps la croissance d'une nouvelle classe sociale en Pologne — le prolétariat industriel, classe que toute sa situation ne peut que pousser à devenir un adversaire sérieux du régime absolutiste. Bien que cette opposition du prolétariat ne puisse prendre un caractère nationaliste, elle n'en deviendra que plus efficace dans ses résultats ; car la solidarité du prolétariat polonais et russe contre la solidarité de la bourgeoisie polonaise et russe nécessaire à l'absolutisme grandira comme une réponse inévitable et logique. La fusion capitaliste de la Pologne et de la Russie conduit au résultat final, qui a échappé aussi bien au gouvernement russe qu'à la bourgeoisie polonaise et aux nationalistes polonais ; l'union du prolétariat polonais et russe pour former le liquidateur futur lors de la faillite, tout d'abord de la domination du tsarisme russe, et ensuite du capitalisme polono-russe ». La première liquidation a déjà commencé, l'esprit de Marx triomphe dans la révolution du prolétariat aussi bien dans les rues de Varsovie que dans celles de Saint-Pétersbourg.

52. Cały ten bieg rozwoju społeczeństwa, którego kulminacyjnym punktem jest obecny wybuch rewolucyjny w caracie, stał się w ten sposób fatalny dla naszego nacjonalizmu. Ale nie dla sprawy polskiej narodowości. Przeciwnie. Tam, gdzie zapatrzony w przeszłość utopizm reakcyjny widzieć może tylko ruinę, klęskę, zniszczenie, tam właśnie wzrok badacza umiejącego odcyfrowywać rewolucyjną dialektykę dziejową, spostrzec musi nowe widoki wyzwolenia polskiej kultury narodowej.

Tout le processus de développement de la société, dont le point culminant est l'explosion révolutionnaire actuelle sur le territoire du tsar, est ainsi devenu fatal à notre nationalisme. Mais non à la cause de la nationalité polonaise. Au contraire. Là où l' « utopisme » réactionnaire, figé uniquement dans le passé, ne peut voir que débâcle, défaite, destruction, le regard du chercheur qui sait déchiffrer la dialectique révolutionnaire historique doit découvrir les nouvelles perspectives d'une libération de la culture nationale polonaise.

53. Nie mniej często jak o „dogmatyzm" Socjaldemokracja pomawiana jest o ,,doktryneryzm", tj. o ciasnotę duchową, usiłującą wtłoczyć szeroki i nieskończenie rozmaity świat zjawisk społecznych w sztywne ramki schematu i nie zuającą nic prócz „materialnych interesów", głucha, islepą na psychiczne zjawiska wyższego rzędu, jak na przykład uczucia narodowe.

Non moins fréquemment que de « dogmatisme », la social-démocratie est accusée de « doctrinarisme », c'est-à-dire d'étroitesse d'esprit, voulant faire entrer le monde vaste et infiniment varié des phénomènes sociaux dans le cadre rigide d'un schéma et ne tenant compte que des « intérêts matériels », sourde et aveugle aux phénomènes psychiques d'ordre supérieur, tels que les sentiments nationaux.

54. Teoria marksowska może zaiste do podobnych krytyków zawołać słowami Goethego : „Ihr gleicht dem Geist, den Ihr begreift, nicht mir”.

La théorie marxiste peut en effet crier à des critiques similaires dans les mots de Goethe : « Ihr gleicht dem Geist, den Ihr begreift, nicht mir ».

55. Na ciasną, duszną i dławiącą ducha doktrynę prze- rabiają śwíatopogląd socjal-demokracji ci właśnie, co na jej „doktryneryzm" sarkają. Marksizm sam w istocie swej jest najuniwersalniejszą, najbardziej zapładniającą myśl, uskrzydlającą ducha teorią, obszerną jak świat, giętką i bogatą w barwy i tony jak sama natura, popychającą do czynu, tętniącą życiem jak sa-ma młodość. Ta to teoria jedynie pozwala rozumieć zagadki minionych dziejów, odgadywać 'dalszy rozwój społecz- ny i w ten sposób, „lewym skrzydłem o przeszłość, pra- wym o przyszłość uderzając”, zdobywać się w teraźniejszości na czyn plodny, prawdziwie rewolucyjny.

La doctrine étroite, suffocante et étouffante sur le plan spirituel est en train d'être supplantée par la vision sociale-démocrate du monde par ceux-là mêmes qui dénoncent avec sarcasme son « doctrinarisme ». Le marxisme, dans son essence même, est la théorie la plus universelle, la plus stimulante, la plus étouffante pour l'esprit, aussi vaste que le monde, aussi souple et riche en couleurs et en tons que la nature elle-même, aussi poussante dans l'action, aussi vibrante que la jeunesse elle-même. Cette théorie est la seule qui nous permette de comprendre les énigmes de l'histoire passée, de deviner les développements sociaux à venir et ainsi, « avec l'aile gauche contre le passé, l'aile droite contre l'avenir », de gagner dans le présent un acte fécond, véritablement révolutionnaire.

56. Bo uświadomienie sobie tych faktycznych kierunków, którymi zmierza rozwój dziejowy, bynajmniej nie zwal- nia nas od czynnego wmieszania się we własne dzieje społeczne, nie pozwala bynajmniej, załozywszy fatali- stycznie ręce na piersi, czekać jak fakir indyjski, co przyszłość przyniesie. „Ludzie robią swą historię sami, ale nie robią jej 'podług wolnego widzi mi się” (aus freien Stücken) - powiada Marks. Z zupełnym prawem można to zdanie wygłosić : w odwrotnym kierunku : ludzie nie robią swej historii podlug swego widzi m.i się, ale robią ją sami. "Rachowanie się z kierunkiem obiektywnego procesu dziejowego nie przytępia i nie paralizuje bynajmniej czynnej energii rewolucyjnej, lecz - owszem - pobudza i hartuje wolę i czyn, wskazując nam te pewne gościńce, którymi możemy skutecznie pchać naprzód koło postępu społecznego, i chroniąc nas od bezpłodnego i bezsilnego bicia głową o mur, którego następstwem jest zawsze prędzej czy póżniej rozczarowanie, zwątpienie i kwietyzm, chroniąc nas równiez od brania za czyn rewolucyjny dążności, które rozwój społeczny już dawno w reakcyjne przekształcił.

Car la prise de conscience de ces directions réelles dans lesquelles le développement historique nous entraîne ne nous dispense nullement d'une participation active à notre propre histoire sociale et ne nous permet pas, après avoir fatalement croisé les bras sur la poitrine, d'attendre, comme un fakir indien, ce que l'avenir nous réserve. Les hommes font leur propre histoire, mais ils ne la font pas « selon leur libre arbitre » (aus freien Stücken) », dit Marx. Il est parfaitement légitime de faire cette déclaration dans le sens inverse : les hommes ne font pas leur histoire selon leurs propres yeux, mais ils la font eux-mêmes. « Rendre compte de la direction du processus objectif de l'histoire n'émousse ni ne paralyse en rien l'énergie révolutionnaire active, mais au contraire stimule et endurcit la volonté et l'action, en nous indiquant les voies déterminées par lesquelles nous pouvons effectivement faire avancer la roue du progrès social, en nous protégeant des coups de tête stériles et impuissants dont le résultat est toujours, tôt ou tard, la déception, le doute et le florilège, en nous protégeant aussi de prendre pour un acte révolutionnaire des aspirations que l'évolution sociale a depuis longtemps transformées en aspirations réactionnaires.

57. Marksizm jedynie jest w stanie objaśnić nam, jak czytelnik z zawartych w tej książce niewielu prób zobaczy, dziwne zagadkowe dzieje naszego społeczeń- stwa w ostatnim półstuleciu aż do subtelnych odcieni jego fizjonomii duchowej, jego ideologii. Bo istotnie tylko dla bezmyślnych junaków może nie -stanowić zagadki taki fakt, jak to, że społeczeństwo ujarzmione w tak niesłychany sposób, tratowane tak systematycznie w swych najelementarniejszych prawach narodowych, dławione tak brutalnie w swym duchowym i kulLuralnym życiu, nie tylko zaniechało od lat pięćdziesięciu zbrojnych walk o niepodległość, ale wogóle nawet wszelkiego cienia dążnoścí do europejskie wolnościowych form bytu, wszelkiej czynnej opåcji przeciw dzikiemu ciemięzcy. Tylko ludzie „robiący” rewolucję i „powstania“ w kółeczku gimnazistow mogą zbywać i załatwiać tej miary zagadnienia historyczne przez krót- kie napiętnowanie pewnych klas i sfer społeczeństwa mianem „ugod-owcc'›w“ i mówić o „garści" reprezentantów ugody, nie rozumiejąc, ze wobec warunków faktycznych materialnego rozwoju naszego społeczeństwa ta właśnie „garść” ugodowców reprezentuje istotnie całą burżuazyjną Polskę i jej losy dzisiejsze, a nie ta inna garść - Iozprawiających o „armatkach" i powstaniach utopistów drobno-mieszczańskich. (...)

Le marxisme seul est capable de nous expliquer, comme le lecteur le verra par les quelques tentatives contenues dans ce livre, l'étrange histoire déroutante de notre société au cours du dernier demi-siècle, jusqu'aux nuances subtiles de sa physionomie spirituelle, de son idéologie. En effet, ce n'est que pour les junkies irréfléchis qu'un fait tel que le fait qu'une société si incroyablement assujettie, si systématiquement tourmentée dans ses droits nationaux les plus élémentaires, si brutalement étouffée dans sa vie spirituelle et culturelle, a non seulement abandonné depuis cinquante ans la lutte armée pour l'indépendance, mais a en général abandonné même l'ombre d'un désir de formes d'existence européennes libres, toute résistance active contre l'oppresseur sauvage. Seuls des gens qui « font » des révolutions et des « soulèvements » dans un cercle de gymnastique peuvent disposer et régler de telles questions historiques en stigmatisant brièvement certaines classes et sphères de la société comme « conciliateurs » et en parlant d'une « poignée » de représentants de la conciliation, sans rien comprendre, que, compte tenu des conditions réelles du développement matériel de notre société, cette « poignée » de conciliateurs représente en fait l'ensemble de la Pologne bourgeoise et son destin actuel, et non cette autre poignée - ceux qui parlent de « canons » et de soulèvements d'utopistes petits-bourgeois. Pour un chercheur marxiste, seule une compréhension exacte des ressorts les plus profonds et les plus secrets du passé et du présent honteux de la société bourgeoise polonaise pouvait fournir la clef pour prévoir en quelle direction s'ouvre la voie qu'empruntent l'histoire de notre pays et sa lutte de classes. La compréhension, sans voiles ni ombre de romantisme utopique, des causes de la chute de la Pologne noble, des insurrections et de l'histoire honteuse de la Pologne bourgeoise capitaliste, a donné la possibilité de prévoir cette renaissance révolutionnaire de la Pologne ouvrière dont nous sommes aujourd'hui les témoins. Et la compréhension des voies du développement du problème de classe et du problème national a donné et donne la possibilité aujourd'hui d'indiquer ce fait unique, réellement révolutionnaire, consistant dans l'engagement de la conscience dans le processus historique spontané, c'est-à-dire dans la possibilité d'abréger et de hâter le processus même.

58. Entre la lutte de classe du prolétariat et le problème national, il y a chez nous sans aucun doute un rapport historique spécifique. Mais pas dans le sens où le voudraient les social-nationalistes qui prennent le mouvement moderne du prolétariat pour un bouc émissaire auquel on peut imposer la revendication des dettes morales de la noblesse et de la petite-bourgeoisie, déjà épongées par l'histoire, et le paiement de toutes les dettes des classes en faillite. Ce rapport a une toute autre signification, et dans l'esprit de la lutte de classe du prolétariat polonais, le problème national prend une forme bien différente des aspirations de la noblesse et de la petite-bourgeoisie.

59. Chez nous, ce problème national n'est pas et ne peut pas être étranger, indifférent à la classe ouvrière. L'oppression barbare la plus insupportable et l'étouffement de la culture spirituelle de la société ne peuvent la laisser indifférente. C'est un fait incontestable pour l'honneur de l'humanité de tous les temps que même l'oppression la plus inhumaine des intérêts matériels ne peut susciter une rébellion si fanatique et si ardente, une haine aussi grande que celles qu'engendre l'oppression de la vie spirituelle : l'oppression religieuse et nationale. Mais des rébellions héroïques et des sacrifices pour défendre ces valeurs spirituelles, seules les classes en sont capables qui, de par leur situation matérielle sociale, sont révolutionnaires.

60. S'adapter à l'oppression nationale, la supporter avec l'humilité d'un chien, cela pouvait être le fait de la noblesse, peut-être de la bourgeoisie, c'est-à-dire des classes possédantes et aujourd'hui radicalement réactionnaires par leurs intérêts, ces classes qui sont la vraie image du « matérialisme » grossier de l'estomac dans lequel se transforme d'habitude, dans les cerveaux de nos publicistes casaniers, la philosophie matérialiste de Feuerbach et de Marx. Notre prolétariat, en tant que classe ne possédant pas de « biens terrestres » dans la société actuelle, est appelé par le développement historique à la mission de renverser tout le système existant. En tant que classe révolutionnaire, il doit ressentir, et ressent, l'oppression nationale comme une plaie brûlante, comme une honte, jusqu'à ce que cette injustice devienne comme une goutte dans la mer de la misère sociale, de l'infériorité politique, du dénuement spirituel, qui est le destin du mercenaire du capitalisme dans la société actuelle.

61. Nul ne peut dire, après ce que nous avons établi, que le prolétariat ait été capable, comme le désirent encore chez nous les esprits anachroniques de notre nationalisme petit-bourgeois impuissant, d'assumer la tâche historique de la noblesse : rendre à la Pologne son existence en tant qu'Etat de classes, ce à quoi la noblesse elle même a renoncé et que notre bourgeoisie a rendu impossible par son propre développement. Mais notre prolétariat peut et doit combattre pour la défense de la nationalité en tant que culture spirituelle spécifique, distincte, qui a ses propres droits à l'existence et au développement. Et aujourd'hui, la défense de notre nationalité est possible non à travers le nationalisme séparatiste, mais seulement à travers la lutte pour le renversement du despotisme et pour obtenir dans tout le pays ces formes de vie culturelle et civique dont jouit depuis longtemps l'Europe occidentale.

62. Le mouvement exclusivement de classe formé par le prolétariat polonais, qui a poussé avec le capitalisme sur le tombeau des mouvements d'indépendance, est donc la meilleure et seule garantie pour acquérir, avec la liberté politique, la liberté nationale-culturelle, l'égalité civique et l'auto-administration pour notre pays. Alors, même d'un point de vue strictement national, tout ce qui accroît et hâte ce mouvement de la classe ouvrière doit être considéré comme un facteur patriotique, national, dans le sens le meilleur et essentiel. En revanche, tout ce qui entrave et gêne le développement de ce mouvement de classe, tout ce qui est capable de le freiner ou de le déformer doit être considéré comme un facteur nocif et hostile à la cause nationale. A ce point de vue, la culture des traditions du vieux nationalisme et l'effort pour détourner la classe ouvrière polonaise de la voie de la lutte de classe pour la mener dans l'impasse de l'utopie du rétablissement de la Pologne, ce qu'a fait pendant douze ans le social-patriotisme, est, au fond, une politique foncièrement antinationale malgré son caractère nationaliste.

63. La social-démocratie, qui navigue sous les ailes du socialisme international, porte en Pologne, dans sa nef, le trésor de la cause culturelle-nationale ; c'est là l'aboutissement actuel de la dialectique historique que la méthode marxiste d'analyse sociale a justement permis de comprendre, de prévoir et de conduire dans l'action.

**********
Notes

(8) Par « royaume », l'on entendait la partie de la Pologne sous occupation russe, tandis que la Galicie faisait partie de l'Empire autrichien.

(9) Cette résolution de Londres est reproduite par Lénine : Le congrès proclame qu'il s'affirme pour le droit complet de libre disposition (Selbstbestimmungsrecht) de toutes les nations ; et il exprime sa sympathie aux ouvriers de tout pays qui souffre à l'heure actuelle sous le joug de l'absolutisme militaire, national ou autre : le congrès appelle les ouvriers de tous ces pays à rejoindre les rangs des ouvriers conscients (Klassenbewusste = conscients des intérêts de leur classe) du monde entier, afin de lutter avec eux pour vaincre le capitalisme international et réaliser les objectifs de la social-démocratie internationale.

(10) La motion déclarait : Considérant que l'oppression d'une nation par une autre ne profite qu'aux capitalistes et aux despotes, qu'elle est également néfaste et au peuple travailleur de la nation opprimée et au peuple travailleur de la nation oppresseur qu'en particulier le tsarisme russe, puisant ses forces intérieures et son poids extérieur dans l'assujettissement et le partage de la Pologne, représente un danger permanent pour le développement du mouvement ouvrier international, le Congrès déclare : que l'indépendance de la Pologne est une exigence politique indispensable à l'ensemble du mouvement ouvrier international et au prolétariat polonais

Le texte de la résolution ne figure ni dans le protocole anglais ni dans le protocole allemand du Congrès socialiste international de Londres. Il est présenté ici dans les termes que Rosa Luxemburg a employés
dans son article Le Social-Patriotisme en Pologne publié dans la Neue Zeit, VII, 1896, vol. 41, p. 459-470.

(11) Note de Rosa Luxembourg : Ceci est dit et prouvé d'une manière plus frappante dans l'éditorial du numéro 11 du Przedswit de 1894, dans le passage caractéristique suivant : « Il y a chez nous des personnes qui se situent, ou croient se situer, sur le terrain de notre programme mais qui pourtant formulent la réserve suivante : malgré notre aspiration à une république polonaise indépendante, nous ne devons pas oublier que dans le cas d'une puissante insurrection en Russie où le mouvement constitutionnel pourrait avoir des chances d'aboutir, il est de notre devoir d'adhérer à un tel mouvement et d'offrir notre contribution à la conquête de la constitution. D'autres vont encore plus loin et affirment que l'indépendance est en effet indispensable pour l'ouvrier polonais et que tôt ou tard il devra la conquérir mais que, pour la conquérir, il faut avant tout les libertés constitutionnelles ; et ce n'est que lorsque nous serons en mesure d'organiser les masses ouvrières, que nous pourrons aspirer au couronnement de nos efforts politiques, à la république démocratique. Comme nous l'avons déjà dit, ceux qui professent des idées semblables se trompent s'ils croient partager nos idées, et s'ils sont d'accord avec nous pour réclamer l'indépendance, c'est uniquement parce qu'ils n'ont pas fait l'effort de réfléchir à toutes les conséquences d'un tel pas. Comment peut-on en effet insérer dans le programme l'éventualité d'une lutte pour la constitution si l'on ne croit pas à l'existence des forces qui devraient conquérir cette constitution ? Et pourtant, cette méfiance a toujours été mise en relief par nous dès le moment où a été formulé le programme politique actuel. Comment ces partisans d'une éventuelle constitution peuvent-ils alors accorder leurs aspirations avec la conviction que la société russe est réactionnaire dans son essence et qu'en elle les éléments socialistes sont faibles, alors que l'union de ces deux éléments leur fait admettre, par avance, que nos libertés constitutionnelles en Russie seront très réduites ou même inexistantes ? Cependant, pour le moment, peut-être aucun de nos arguments ne jouit, parmi les camarades, d'une popularité comparable à celle dont jouit cet esprit réactionnaire
de la Russie »

(12) Note de Rosa Luxembourg : A propos des changements successifs dans les positions du groupe de Warynski, nous avons donné de plus amples détails dans l'article « A la mémoire de Prolétariat » dans le Przeglad Socjaldemokratyczny, numéros 1 et 2 de 1903.

(13) Sigismond Fortuné Mikowski (Théodor Thomas Jez) (1824-1915), fondateur de la « Ligue polonaise », romancier.

(14) Il s'agit de la thèse de doctorat de Rosa Luxemburg, éditée à Leipzig en 1898 chez Dunker et Humblot.

(15) Le mandat qu'avait reçu Rosa Luxemburg du journal Sprazva Robotnicza nouvellement créé, pour le Congrès de l'Internationale à Zurich en 1893, fut contesté par le P.P.S. et invalidé par le Congrès. Cf. J.-P. Nettl, La vie et l'oeuvre de Rosa Luxemburg. Tome 1 p. 76-79.

(16) K. Kautsky, « Finis Poloniae ? » dans Die Neue Zeit, XVI (1895-96), 2, numéros 42-43.

(17) S. G. « Ein Beitrag zur Gesehlehte der Agrarpolitik Russlands in dessen polnischen Provinzen , dans « Die Neue Zeit » , 1895-96, 2, numéro 40.

(18) F. LASSALLE, 1862, Herr Julian Schmidt, der Literaturhistorilter, Berlin, 1862

(19) En français dans le texte.

20. Il s'agit de l'article « Neue Strömungen in der polnischen sozialistischen Bewegung in Deutschland und Oesterreich » publié dans Die Neue Zeit, XIV (1895-96), 2, numéros 32 (p. 176-181) et 33 (p. 206-216).

(21) Aus dent Literarischen Nachlass von K. Marx, F. Engels und F. Lassalle, édité par F. Mehring, vol. 3, Stuttgart, 1902.

(22) Note de Rosa Luxembourg, sans doute, mais non signalée comme telle par Haupt/Lowy/Weyl : Ce tournant ne s'est pas produit seulement au sujet de la question polonaise, mais en général pour les tendances nationalistes dans le mouvement ouvrier, lesquelles provoquent aujourd'hui une visible répugnance, voire une forte répulsion. La question de l'indépendance étatique des pays tchèques a été traitée dès la fin de 1898, dans la Neue Zeit. Karl Kautsky y prit position sur un ton fort et âpre en faisant sien le point de vue théorique et tactique de la social-démocratie autrichienne contre ce postulat qui était alors défendu par un certain F. Stampfer. Voir à ce sujet les articles de Kautsky dans les numéros 10 et 16 de la Neue Zeit, 1898-99, Band 1.

Les tentatives des séparatistes italiens à Trente et à Trieste et les tendances nationalistes homologues existantes en Italie motivèrent l'ouverture d'une conférence spéciale des partis socialistes italien et autrichien à Trieste, en mai 1905. Victor Adler et Bissolati y assistèrent et prirent part aux débats qui se soldèrent par un refus de toute aide et de tout appui de la part des deux partis à ce mouvement nationaliste. Contre les tendances séparatistes d'une partie des socialistes arméniens, Kautsky prit position dans un article dans la Leipziger Volkszeitung du 1er mai 1905.

Enfin, ces dernières semaines nous ont apporté un petit événement caractéristique et qui n'est pas dépourvu d'humour : la polémique insistante du parti galicien contre le courant séparatiste des socialistes juifs au sein de l'organisation polonaise. Les social-démocrates juifs, qui se sont engagés fidèlement sur les traces du P. P. S. des territoires occupés par la Prusse et la Russie, soutenu, comme chacun sait, dans son séparatisme par les dirigeants du parti galicien, utilisent les mêmes arguments ; ces social-démocrates Juifs se séparent du parti d'ensemble du prolétariat de Galicie et permettent ainsi aux partisans du social-patriotisme de voir l'envers de la médaille : la conséquence naturelle de leurs propres tendances à démembrer de plus en plus le prolétariat. Pour vaincre cette tendance qui constituait un danger pour lui, le parti galicien fit appel à l'autorité de la social-démocratie autrichienne et reçut de celle-ci une sévère excommunication à l'adresse des séparatistes juifs.

(23) En allemand dans le texte

Les 13 numéros de "Z Pola Walki" (Rosa Luxemburg - SDKPiL 1905)

Alex — 2025-03-25T12:22:40Z

"Z Pola Walki" (Du champ de bataille), enfant de la révolution de 1905, fut un supplément de "Czerwony Sztandar". Les deux sont des organes du SDKP(iL), parti fondé par Rosa Luxemburg le 30 juillet 1893, qui se transforma en parti communiste polonais fin 1918.

Les articles sont tous anonymes, mais Feliks Tych, le spécialiste polonais qui les publia en volume séparé, attribue en mars 1988 les articles suivants :

Krwawy maj w Warszawie (numéro 8) par Sabina Feintein ;
Obchod 1 Maja na prowincji. Lodz (numéro 9) par Mieczyslaw Warszawski-Bronski ;
Walka na barykadach w Lodzi (numéro 10) par Kazimierz Giewardy ;
Rok rewolucji (numéro 9), Dni czerwowce (numéro 10), Na wulkanie (numéro 11), Niech zyje rewolucja ! (numéro 12), Do walki stytucji knuta ! (numéro 13) par Rosa Luxemburg.

Dans le catalogue de Kaczanowska, ces cinq article de R. Luxemburg sont les entrées 338, 349, 350, 353 et 355.

Il est regrettable que les éditeurs de prétendues "Complete works of Rosa Luxemburg", Volume III, les anticapitalistes des éditions Verso (homologues des éditions Smolny en France), attribuent à Rosa Luxemburg, à tort et à travers, d'autres articles ou extraits d'articles de cette série, sans aucune justification, et sans aucune référence aux précédents travaux de F. Tych.
Le tout vendu à des prix exorbitants.

**********

Z pola Walki numer 1 (25/01/1905)

Z Pola Walki numer 2 (31/08/1905)

Strajk powszechny w Warszawie.

Warszawa, 28 stycznia, w nocy z piątku na sobotę. Rewolucyjne dni Petersburga i wieść o strejkach powszechnych W Rosyi, wzburzyły ogromnie umysły robotnicze. Z początku W małych grupach, potem Wśród coraz większych mas í coraz śmieiej zaczęto mówić u nas o powszechnym strejku. Koło centralne agitatorów naszych postanowiło za pobudka Komi- tetu partyi energicznie propagować strejk powszechny jako znak solidarności z robotnikami rosyjskimi i jako dowód, że proletaryat polski jest gotów do walk-i wspólnej z proletarya- tem Rosyi. Już we czwartek nie ulegało wątpliwości, że strejk zadany wybuchnie. To samo donoszono nam z Łodzi, gdzie Komitet nasz, prowadząc strejk u Steinerta, propagował tę samą myśl na zebraniach masowych. Odezwa naszego Zarządu partyjnego, pod tytułem : „Strejk powszechny i rewolucya W Petel'sburgu“, wyjaśniająca znaczenie doniosłych wypadkow" petersburskich i dosxonale rozszerzona wśród najszerszych mas, była ostatnim aktem, przygotowującym grunt do wybu- chu strejku.

Z pola Walki numer 3 (09/02/1905)

Z pola Walki numer 4 (18/02/1905)

Z pola Walki numer 5 (10/05/1905)

Z pola Walki numer 6 (20/03/1905)

Z pola Walki numer 7 (29/03/1905)

Z pola Walki numer 8 (07/05/1905)

Z pola Walki numer 9 (27/05/1905)

Z pola Walki numer 10 (30/06/1905)

Z pola Walki numer 11 (28/08/1905)

Z pola Walki numer 12 (30/09/1905)

Z pola Walki numer 13 (18/12/1905)

Rosa Luxemburg (Z pola walki Nr. 1) - Rewolucja w Petersburgu ! (25/01/1905) / La révolution à Pétersburg !

Alex — 2025-03-22T04:32:25Z

Rosa Luxemburg est-elle l'auteur cet article intitulé "Rewolucya (en polonais moderne Rewolucja) w Petersburgu !" ? Rien ne le prouve. Par souci de rigueur, dans le but de contribuer à la publication des Oeuvres complètes de Rosa Luxemburg en libre accès, nous ajoutons donc le titre du journal comme co-auteur. La référence reste pour nous le catalogue de Kaczanowska et Feliks Tych, où le présent texte viendrait juste après les entrées 306-307.

Bien entendu du point de vue militant, cette paternité du texte a une importance secondaire, car R. Luxemburg était l'âme de la revue Z pola walki (Du Champ de Bataille), supplément au Czerwoni Sztandar (Le Drapeau Rouge). Les deux journaux ont pour sous-titre : Organe de la Social-démocratie du Royaume polonais et de Lituanie (SDKPiL), le parti de Rosa Luxemburg.

Dans The Complete Works of Rosa Luxemburg, volume III (Hudis, Fair-Schultz, Pelz), Editions Verso (hors de prix, à ne surtout pas acheter) les auteurs attribuent ce texte à Rosa Luxemburg, sans justification, en massacrant d'ailleurs le titre original de l'article ("Rewoluja" au lieu de Rewolucja et "Peterburskiego" au lieu de Petersburgu !) :

Il est dommage que des universitaires qui prétendent publier les oeuvres complètes de Rosa Luxemburg, en vendant chaque volume très cher (grand bien fasse à leur carrière académique et/ou partidaire, voire à leur porte-monnaie), n'adoptent pas le même niveau de rigueur qui fut celui de F. Tych. L'homologue des éditions Verso sont les Editions Smolny, espérons que le volume correspondant en français sera d'un meilleur niveau. Nous sommes malgré tout pessimistes, car voici un extrait de la prose anti-communiste diffusée par les Editions Verso dans leur préface au volume des Oeuvres de Rosa Luxemburg qui contient notre texte : Luxemburg n'a peut-être pas entièrement répondu à la question primordiale qui nous hante aujourd'hui, à savoir quelle est l'alternative viable qui évite les résultats décevants, voire désastreux, des diverses révolutions communistes (et des efforts déployés pour les réaliser) du XXe siècle ? Mais sa perspective politique et personnelle particulière peut grandement contribuer à l'effort des socialistes, des féministes, de la société civile. Bref, le verbiage anti-communiste de la social-démocratie, qui apprécie Rosa Luxemburg ... à part le fait qu'elle était communiste et révolutionnaire.

Voir aussi cet article du CCI

Mais revenons aux choses sérieuses. Le numéro 1 de Z pola walki était le supplément au numéro 23 de Czerwoni Sztandar, voir la photo ci-dessous.

Z pola walki fut créé justement à l'occasion de la révolution de 1905. Il eut 13 numéros, correspondant à 148 pages imprimées, republiés en fac-similé en 1988 par Feliks Tych, avec une postface explicative. Seuls cinq articles (des numéros 9, 10, 11, 12 et 13) sont attribués de façon certaine à R. Luxemburg par F. Tych (entrées 338, 348, 350, 353 et 355 de son catalogue).

C'est à partir de cet ouvrage de Feliks Tych, qui mériterait une traduction intégrale en volume séparé en français, que nous avons retranscrit ce texte, et proposons une traduction.

1. W Petersburgu wybuchła rewolucja, którą rząd carski usiłuje zdusić w strumieniach krwi robotniczej i zabić milczeniem prasy. Kaci carscy wyprawiają w stolicy okrutne rzezie bezbronnych ; a prasa u nas i w Cesarstwie, skneblowana przez cenzurę, milczeć musi o największym dramacie dziejowym, jaki na wieki przejdzie do historii Rosji i do historii wszechświatowej, albo też zadowolnić się musi bezczelnie kłamliwymi komunikatami urzędowymi. Ale zabić rewolucji milczeniem nie można. A strumienie krwi robotniczej, przelanej w Petersburgu, spadną na dom Romanowych. Nie darmo lud rewolucyjny w Rosji, w przeczuciu tak bliskiego dramatu dziejowego, nazwał Mikołaja II - Mikołajem Ostatnim ! Rząd carski, nie wahający się nawet przed rzezią kobiet i dzieci, bawiących niewinnie na placach publicznych, gotuje grób nawet konstytucyjnemu panowaniu Romanowych i przygotowuje własnymi rękami republikę w Rosji !

A Pétersbourg a éclaté une révolution, que le gouvernement tsariste tente d'étouffer dans des flots de sang ouvrier et de tuer par le silence de la presse. Les bourreaux du tsar massacrent cruellement des sans-défense dans la capitale ; et la presse, chez nous et dans l'Empire, bâillonnée par la censure, doit garder le silence sur le plus grand drame historique qui marquera l'histoire russe et universelle pendant des siècles, ou se contenter de communiqués officiels menteurs et éhontés. Mais tuer la révolution par le silence est impossible. Et les flots de sang ouvrier versés à Saint-Pétersbourg retomberont sur la maison Romanov. Ce n'est pas pour rien que le peuple révolutionnaire de Russie, en prévision d'un drame historique aussi proche, a appelé Nicolas II - Nicolas le dernier ! Le gouvernement tsariste, n'hésitant pas à massacrer des femmes et des enfants jouant innocemment sur les places publiques, prépare la tombe même du règne constitutionnel des Romanov et prépare de ses propres mains une république en Russie !

2. Rewolucja wybuchła zupełnie żywiołowo i niespodziewanie. Poprzedził ją ogólny strajk robotników petersburskich, tak, że w nocy Petersburg jest bez światła, dzienniki nie wychodzą, warsztaty i fabryki stoją pustkami. Rewolucja rozpoczęta została przez część robotników, wiernych carowi i pragnących połączyć wierność dla cara z wolnością ! Chcieli iść do cara z popem Gaponem na czele, który ułożył adres wiernopoddańczy z prośbą o trochę wolności. Ale niebawem sam rząd pośpieszył wyleczyć swych wiernych poddanych z naiwnych złudzeń. Ci sami robotnicy wołają dziś : precz z Carem ! i ten sam pop Gapon prowadzi tłumy do walki przeciw carowi.

La révolution a éclaté de manière totalement spontanée et inattendue. Elle a été précédée d'une grève générale des ouvriers de Saint-Pétersbourg, si bien que la nuit, Saint-Pétersbourg est sans lumière, les journaux ne sortent pas, les ateliers et les usines sont vides. La révolution a été déclenchée par une partie des travailleurs, fidèles au tsar et désireux de combiner fidélité au tsar et liberté ! Ils voulaient aller voir le tsar, avec le Pope Gapone en tête, lui qui a composé une adresse d'allégeance demandant un peu de liberté. Mais bientôt, le gouvernement lui-même s'est empressé de guérir ses fidèles sujets de leurs illusions naïves. Les mêmes ouvriers crient aujourd'hui : à bas le Tsar ! et c'est le même Pope Gapone qui mène les foules à la lutte contre le Tsar.

3. Ponieważ cenzura nie przepuszcza żadnych wiadomości, więc dla informacji szerokiego ogółu, przedrukowujemy ważniejsze telegramy gazet zagranicznych. Ale i te wiadomości są niezupełne, gdyż rząd nie przepuszcza korespondencyj prywatnych, a oficjalna rosyjska Agencja telegraficzna stoi na usługach rządu. To tez o działalności rewelacyjnej socjaldemokratycznej masy robotniczej i Komitetu partyjnego można się tylko domyślać zaledwie z wiadomości o czerwonych sztandarach, powiewających na barykadach, o odezwach i pismach tajnych, kursujących w stolicy. Oto telegramy w kolei ich ukazywania się w pismach zagranicznych :

Comme les censeurs ne laissent passer aucune nouvelle, nous reproduisons, pour l'information du grand public, les télégrammes les plus importants des journaux étrangers. Mais même ces informations sont incomplètes, car le gouvernement ne laisse pas passer la correspondance privée, et l'Agence télégraphique russe officielle est au service du gouvernement. L'activité des masses laborieuses social-démocrates sensationnelles et du Comité du Parti ne peut être devinée que par les nouvelles des bannières rouges flottant sur les barricades, par les proclamations et les lettres secrètes circulant dans la capitale. Voici les télégrammes tels qu'ils ont été publiés dans les journaux étrangers :

Rosa Luxemburg (01/1905) : Powstanie petersburskiego proletariatu / Le soulèvement du prolétariat de Pétersburg

Alex — 2025-03-19T04:57:47Z

Cet article est la référence 306 du catalogue de Kaczanowska

1. W chwili, gdy numer niniejszy ,,Czerw. Sztandaru“ oddajemy do druku, nadchodzą z Petersburga wieści, które na cały świat działają jak grom. W stolicy cara, zdumiewające dzieją się rzeczy : przeszło sto tysięcy robotników fabrycznych porzuciło robotę i rusza pod Pałac Zimowy cara z żądaniem natychmiastowego zaprowadzenia wolności politycznych. Na ich czele strajkują robotnicy fabryk broni i warsztatów okrętowych oraz zecerzy. Strajk powszechny ogarnął już podług wiadomości oficjalnych, to jest rządowych, 94 tysiące, podług prywatnych źródeł 140 tysięcy robotników Petersburgu. W sobotę, 21-go rano, nie ukazało już się w Petersburgu ani jedno pismo z wyjątkiem jednej niemieckiej gazety i małego wydania ,,Gońca. Rządowego” z telegramami.

2. Początek tego olbrzymiego ruchu powstał, jak to się zwykle w rewolucyjnych epokach dzieje, z nieznacznego wypadku. W Petersburgu założony został w lutym 1904 r. legalny związek robotniczy, zatwierdzony przez ministra spraw wewnętrznych i stawiający sobie czysto ekonomiczne cele polepszenia bytu robotników. Na czele tego związku stanął pewien pop prawosławny Gapon, oddający się gorliwie sprawie robotników. Niedawno w wielkim zakładzie metalowym Putiłowa, zatrudniającym przeszło 12 tysięcy robotników, oddalone raptem czterech, należących do wspomnianego związku. Koledzy wyrzuconych zażądali od dyrekcji fabryki przyjęcia ich z powrotem, a na uporczywa odmowę odpowiedzieli ogólnym strajkiem. Przytem strajkujący sformułowali wspólnie szereg żądań, składający się z 12 punktów, na ich czele 8-godzinny dzień roboczy, obiór stałej komisji z przedstawicieli robotników dla rozstrzygania za- targów fabrycznych i normowania płacy, minimalna płaca po 1 rb. dla wyrobników i po 70 kop. dla robotnic, zniesienie pofajerantowej roboty lub podwójny Ion za nią i polepszenie warunków zdrowotnych w fabryce.

3. Sztrajk wraz z wymienionymi żądanami rozszerzył się jak płomień pożaru z zakładu Putiłowa na inne fabryki 17-go i 18-go b.m. były już 174 fabryki w Petersburgu bezczynne.

4. Jednocześnie strajk, rozszerzając się, przeszedł z ekonomicznego w polityczny i wyrósł z miejscowego zdarzenia na fakt epokowy. Rozpoczęły się codzienne masowe otwarte zgromadzenia strajkujących, na których policja, przynajmniej umundurowana, nie ważyła się ukazywać. Rozpoczęły się dyskusje nad ogólnym położeniem robotników i ich potrzebami. I oto droga naturalna wypłynęły natychmiast na wierzch stałe polityczne interesy klasy pracującej w Rosji, wymagające przede wszystkim obalenia samowładztwa. W ten sposób strajkujący doszli do sformułowania swych bezpośrednich wymagań politycz-nych, które mają następujące brzmienie :

1. Równość wszystkich wobec prawa. 2. Nietykalność osobista. 3. Swoboda sumienia i wyznanie. 4. Natychmiastowe uwolnienie wszystkich uwięzionych ,,przestępców“ politycznych. 5. Wolność prasy. 6. Zwołanie zgromadzenia, przedstawicieli, obranych przez lud, które ma natychmiast położyć koniec wojnie. Dalej następują żądania ekonomiczne, przede wszystkim ośmiogodzinny dzień roboczy.

5. Pod powyższym spisem żądań podpisało się już (do soboty 21-go) 70000 robotników.

6. Z tymi żądaniami strajkujący ruszają przed pałac cara, zanosząc mu zarazem następujące podanie :

,,My, robotnicy, mieszkańcy Petersburga, przychodzimy do ciebie. My jesteśmy nędzni, poniewierani niewolnicy, których uciska despotyzm i samowola. Gdy granice cierpliwości się wyczerpały, porzuciliśmy pracę i prosiliśmy naszych przedsiębiorców, aby nam dali tylko to, bez czego życie jest tylko męką. Ale wszystko zostało odrzucone. Wszystko jest zdaniem fabrykantów bezprawne. My tutaj, mnogie tysiące, jak i cały lud rosyjski, pozbawieni jesteśmy wszelkich praw ludzkich. Twoi czynownicy uczynili nas niewolnikami. Każdy, kto się odważał domagać obrony praw robotnicza, był wtrącany do więzienia. Cała, klasa robotnicza i włościańska została oddam na pastwę samowoli. Czynownictwo doprowadziło całe państwo do ruiny, narzuciło mu haniebna, wojnę i popycha. Rosję na kraj przepaści. Lud jest pozbawiony wszelkiej możności wygłaszania swych życzeń i żądań i udziału w wyznaczaniu podatków i rozchodów państwowych. Wszystko to sprzeciwia się prawom boskim i ludzkim. My wolimy raczej umrzeć, niż żyć dalej pod takim bezprawiem. Niech przy takich porządkach żyją kapitaliści i czynownicy. Carze, pomóż swemu ludowi ! Znieś mur, dzielący naród od ciebie. Niechaj naród rządzi razem z tobą. Naszymi ustami przemawia nie zuchwalstwo, tylko chęć wyratowanie się z nieznośnego dla wszystkich położenia. Koniecznem jest przedstawicielstwo ludowe. Koniecznem jest, aby lud miał udział w rządzie. Rozkaż, aby zwołanym zostało zgromadzenie z przedstawicieli wszystkich klas i stanów, także i robotników. To jest nasza główna prośba.“ "Rozkaż, aby prośby nasze zostały wypełnione a uczynisz Rosję szczęśliwą. Jeśli nie, to umrzemy tutaj. My mamy tylko dwie drogi do wyboru : wolność i szczęście albo mogiłę. My chętnie złożymy nasz żywot w ofierze dla szczęścia Rosji.“

8. Z tą odezwą, i spisem żądań przeszło sto tysięcy peters- burskich robotników idzie do cara, oświadczając, że tylko jemu osobiście złoży swoją petycję w ręce i zadając, aby car w tym celu przyjechał do Petersburga z Peterhofu, gdzie przebywa obecnie.

9. Car i jego banda ministrów struchlała wobec tego olbrzymiego ruchu proletariatu. Na przyjęcie masowej demonstracji przed Zimowym Pałacem sprowadzone na wzmocnienie i tak już olbrzymiej załogi wojskowej Petersburga całą dywizje żołnierzy z Narwy, a car obiecał podług pism zagranicznych posłać z Peterhofu do stolicy jeszcze trzy pułki kawalerii ; nadto artyleria z kartaczami została posłana na wyspę Wasilewska., która jest robotniczą dzielnicą Petersburga-. Niektóre fabryki, bank państwa i gmachy rządowe zostały zaopatrzone w patrole wojskowe.

10. Wobec takich prowokacji ze strony bandytów carskich, którzy za wszelką cenę postanowili ratować panowanie despotyzmu, z drugiej strony wobec stanowczości, z którą, występuje proletariat, starcie gwałtowne zbirów rządowych z masą demonstrantów wydaje się pewnym. Samowładztwo podeptane i oplwane dopiero co w opinii całego świata na skutek śwych haniebnych porażek na Wschodzie, pokaże zapewne znowu swe bohaterstwo, brocząc bruk petersburski krwią proletariatu, walczącego o wolność.

11. Wszelkie dokładniejsze szczegóły, jak i wynik tego poruszenia robotników Petersburgu będą wiadome dopiero w następnych dniach, i przytoczone przez nas dane będą wtedy mogły być uzupełnione. Ale w ogólnych zarysach olbrzymie znaczenie tych wydarzeń już teraz jest widoczne dla wszystkich. Kolosalna masa strajkujących robotników petersburskich nie jest jeszcze oczywiście całkowicie świadomą położenia politycznego. I przewodnia rola duchownego Gapona i niektóre zwroty w podaniu robotników do cara wykazują, ze robotnicy nie są pozbawieni pewnych iluzji i złudnych nadziei.

12. A jednak mimo to, lub raczej właśnie dlatego znaczenie rewolucyjne tego ruchu, jak znaczenie socjaldemokracji w Rosji przebija tu w uderzający sposób. Żądania bowiem, które sformułowali ci prowadzeni przez pupa robotnicy, pozostawiły daleko poza, sobą tchórzliwe i połowiczne podanie Inoziemcowa liberalnych i stanęły w głównych punktach na gruncie programu minimalnego socjaldemokracji. Zatem dążenie do wolności politycznej, jak ją propaguje socjaldemokracja, na tyle już dojrzała w umysłach proletariatu petersburskiego, że nawet nawpól świadomy, żywiołowy ruch masy robotniczej skierowuje się z siłą wartkiego potoku w łożysko socjaldemokracji i przyjmuje ostre rewolucyjne formy. Te masy proletariuszy, ruszające pod zamek do cara, to groźne zwiastuny rewolucji ludowej. W ten sam sposób, od ,,nadziei“ i ,,próśb“ do panującego rozpoczęła się i Wielka Rewolucja francuska. W podobny sposób zaczęła się i rewolucja. marcowa 184-go roku w Niemczech. Petersburski proletariat wystąpił masowo na arenę polityczną, a dalszy przebieg tego zetknięcia ludu roboczego z absolutyzmem podlega już prawom żelaznej logiki dziejowej, na zaś w obecnym okresie prowadzi i musi prowadzić prędzej czy później — do rewolucji ludowej, która w swych gruzach pogrzebie absolutyzm.

13. Podług ostatnich wiadomości pism zagranicznych ruch petersburski odbije się niebawem echem w innych okolicach państwa. W Libawie, w Moskwie, na Kaukazie szykują, się podobno również strajki masowe. W Baku, na Kaukazie, rozpoczął się już od 26-go grudnia strajk, który stał się szybko powszechnym i który, o ile można wnosić z dotychczasowych wiadomości, ma charakter wybitnie polityczny. Telegramy zgodnie donoszą, że w Baku doszło już do krwawego starcia robotników z żołdactwem carskim, przyczem 20 robotników zostało zabitych i wielu ranionych. Absolutyzm, wijąc się jak gad w przedśmiertnych kurczach, morduje. z przedziwną bezstronnością swych rosyjskich, polskich, ormiańskich i wszelkich innych poddanych...

Rosa Luxemburg (30/09/1905) Niech żyje rewolucja ! / Vive la révolution !

Alex — 2025-03-17T23:15:00Z

Ce texte correspond à la référence 353 du catalogue de Kaczanowska.

« Vive la révolution ! » sont les derniers mots de Marcin Kasprzak l'ouvrier révolutionnaire qui forma Rosa Luxemburg, auquel elle rend un hommage poignant suite à son exécution par le Tsar lors de la révolution de 1905.

1. Kasprzaka nie stało. Krwawy Mikołaj Ostatni zwyciężył nareszcie nieprzejednanego wroga. Zwyciężyły gwałt i przemoc, zwaliwszy niezmordowanemu bojownikowi na piersi złączoną tłuszczą — zbrojnych żandarmów, policjantów i szpíegów, zbirów w prokuratorskim mundurze i w sędziowskim, przedajnych lekarzy, krwi chciwych jenerał-gubematorów - aż powalonego o ziemię oddali w ręce kata i ną szyję nieuglętego bolownika proletariatu stryczek załozili.

2. Kasprzaka nie stało. Skonczył się żywot proletarjusza rewolucjonisty, zakończyła śmierć bohaterska żywot bohatera. Przeszło 20 lat niezmordowanej walki za wyzwolenie proletariatu — na "wolności“ niemieckiej i w podziemiach rosyjskiego knuto-władztwa, w kaźniach poznańskich, wrocławskich i warszawskich, - o gładzie i chłodzie, w nędzy i chorobie, między twardym tapczanem więziennym, a łożem boleści w lazarecie, pod nieustanną, grozą pościgów szpiegowskich i żandarmskich, pędzony nieustannie z miejsca na miejsce, bez odpoczynku, bez wytchnienia, bezdomny proletariusz — i zawsze jedną tylko żądzą i myślą natchniony : żądzą płomienną walki za wyzwolenie swych współbraci proletariuszów, których całą dolę, całe piekło istnienia wykosztował w swym życiu, myślą pnący się mimo nędzę, mimo chorobę z żelazną wytrwałością do światła, do wiedzy, do wyzwolenia duchowego, zbierający z natężoną uwagą każdą okruszynę oświaty dla dzielenia się nią z innymi, - niezłamany żadnym osobistym cierpieniem, rzucający dziesiątki razy losy ukochanych - żony i syna - na groźne fale żywota rewolucjonisty-tułacza, — zamknięty w Sobie, nieznający osobistych przyjaciół, skąpy w słowa, a wymowny czynem, prosty i skromny w szarym życiu codziennym i wyrastający naraz na bohatera w każdej chwili niebezpieczeństwa i walki. —to był Marcin Kasprzak.

3. Cenił życie, ofiarowane ludzkości, i walczył o nie z całą siłą swej woli, nieugiętej jak stal. Bronił żywota przed hordą nogajską caratu, bronił go jeszcze związany, samotny, do celi więziennej wtrącony, bezbronny — bronił go jak lew do ostatniej chwili, do ostatniego tchnienia, w bezprzykładnym pojedynku jednego przeciw tłuszczy, jeńca przeciw swym siepaczom, zamkniętych pogardą ust przeciw potokom oszczerstw, łży, krzywoprzysięstw i fałszy- wego świadectwa. Walczył jedynie siłą ducha, jak pogromca, wśród bestje drapieżne wtrącony. Walczył do upadłego.

4. A gdy gwałt zwyciężył i przyszło umrzeć - skonał, jak wielcy duchem tylko potrafią. Ostatnim jego ruchem była pięść, grożąca milcząco pachołkowí krwawego cara za prokuratorsium stołem, ostatnim jego głosem - nuta „Czerwonego Sztandaru", ostatnim słowem : „Niech żyje rewolucja !“...

5. Kaźń półtoraroozna w zabójczych kazamataoh Cytadeli dokonała swego. Gdy sterany walką bohater proletariatu polskiego dostał się nareszcie w drgające krwi i zemsty żądzą zaklęsła od suchot - choroby proletarjuszów, włosy zbielałe, przedwczesnym szronem cierpięń i nadludzkích woli wysiłków, postać - niegdyś prosta i silna jak dąb - zgięta starczo, szyja opuchła wrzodami gruźliczemi. Tak go wywIekli nareszczie zwycięzcy z pod Mukdenu, Portu Artura, Kiszyniowa i Łodzi — i katu oddali. I tu, w obliczu rusztowania, wyprostował poraz ostatni wklęsłą pierś, wcktórej z płuc już nędzne strzępy zostały, wyprostował się całą siłą, z piersi rzężącej wydobył głos ochryplły, rozbity jak miecz poszozerbiony i strzaskany w długiej, a znojnej walce, — i na korytarzu miiczącym gro- bowo cytadeií, w szarych mro- kach świtu, wśród stąpań cięż- kich żandarmów rozległa się po raz ostatni nuta ,,Czerwonego".

L'épreuve d'un an et demi dans la casemate mortelle de la Citadelle a fait son œuvre....

6 ....Krew naszą długo leją katy... śpiewał z wysiłkiem ostatnim ochrypłą krtanią męczenník walki robotniczej i szedł oddać krew swą - ostatnie co posiadał, oddawszy młodość, siłę, szczę- ście osobiste, wolność, zdrowie, czułość małżeńska i rodzicielską, ducha i ciało - szedł oddać krwi kroplę ostatnią, wytoczyć ją dla wybawienia i dla honoru klasy robotniczej.

... Notre sang coule depuis longtemps... chanta avec un dernier effort dans un larynx rauque le martyr de la lutte ouvrière et alla donner son sang - la dernière chose qu'il avait, ayant renoncé à sa jeunesse, à sa force, à son bonheur personnel, à sa liberté, à sa santé, à sa tendresse conjugale et parentale, à son esprit et à son corps - il alla donner une dernière goutte de son sang, le faire couler pour le salut et l'honneur de la classe ouvrière.

7 ...Nadejdzie jednak dzień zapłaty... —śpiewał i szedł na rusztowanie. Stanął mocny, spo- kojny, prosty, i gdy pętlicę śmiertelną zakładali na szyję, gdy postronek katowski miał się wpić W owrzodzoną, puchli- znę, aby przeciąć żywot bojow- nika, jeszcze otworzył usta, nim je miał zamknąć na wieki, iza- wołał :

Niech żyje rewolucja !

8. Robotnicy ! Ofiara była straszna i wielka. W rachunku rządu despotycznego, za który nadejść musi dzień zapłaty, śmíerć Kasprzaka wielką a krwa- wa stanowi plamę, wołającą o pomstę. Żywot ten i ta śmierć podwójnie umęczonego boha- tera walki proletarjatu świecić będzie promiennie na kartach rewolucji w caracie, na kartach rewolucji caracie, na kartach socjalizmu międzynarodowego, jako gwiazda pierwszorzędnej mocy i światłości.

9. Jeszcze w ostatniej chwili nie cność ludzka zatruć mu chciała spokój ducha. Gdy już szedł na mękę ostatnią, przyczołgali się do stóp Krzyża jego łotrowie, co przez dwanaście lat prze- szło śmierć mu moralną, zadawali, cześć jego szarpiąc oszczerstwem, przyczołgali się, by mu swym sykiem gadzinowym „cześć zwrócić“— bohaterowi, męczennikowi „zwracali cześć” ci, co jej sami nie mają ! A spieszyli się po latach dwunastu, aby zdązyc w ostatniej chwili, by ich kat nie uprzedził ; by w ostatniej chwili, gdy w obliczu szubienicy, dźwiginętej dla ich ofiary, dalsze wytrwanie przy oszczerstwach stało się już niemożliwym ratować samych siebie pred nieuniknioną pogardą ogólną ; siepacze-“socjaliści" spieszyli wypuścić z rąk swych długoletnią ofiarę, by miejsca ustąpić siepaczowi carskiemu.

10. Ale to bluźnierstwo ohydne nie zdołało przynajmniej zmącić chwil ostatnich męczennika. Nie widział i nie słyszał już nie prócz tej światłości w sobie, która mu rozwidniła ostatnią godzinę żywota, prócz tych słów, w których treść swego umęczenego życia i swej śmierci męczeńskej zmaknął :

Niech żyje rewolucja !

Rosa Luxemburg (28/08/1905) : Na wulkanie / Sur un volcan

Alex — 2025-03-16T06:03:05Z

Ce texte correspond à la référence 350 du catalogue de Kaczanowska.

Nr. 11 ------------------------------------------------------------------------------------ 28 sierpnia 1905

Na wulkanie

« Ca ira ! »

1. Rewolucja między innymi i tym się różni od wojny że prawem jej istnienia jest bezustanny ruch - posuwanie się naprzód, rozwój swej własnej wewnętrznej logiki i konsekwencji. Pauz i zawieszania broni rewolucja nie zna, o ile się nie cofa wstecz, i ci nibyto ,,rewolucjoniści“, co czekają , głodni "efektów", ciągle tylko na jeden wulkaniczny wybuch po drugim, uważając pozorne pauzy miedzy takimi aktami, jak łódzki bój barykadowy za „martwe punkty' w pochodzie rewolucji, dowodzą tylko, że z psychologii swej są nieodrodnymi dziećmi burżuazji, obcymi duchowi rewolucji robotniczej.

La révolution, entre autres choses, diffère de la guerre en ce que la loi de son existence est le mouvement perpétuel - aller de l'avant, développer sa propre logique interne et sa propre cohérence. La révolution ne connaît pas les pauses et les cessez-le-feu tant qu'elle ne recule pas, et ces prétendus « révolutionnaires » qui attendent, avides d'« effets », une éruption volcanique après l'autre, considérant les pauses apparentes entre des actes tels que la lutte des barricades à Lodz comme des « impasses » dans le processus révolutionnaire, ne font que prouver que, du point de vue psychologique, ils sont de dignes enfants de la bourgeoisie, étrangers à l'esprit de la révolution ouvrière.

2. Po łódzkim powstaniu proletariatu nie mieliśmy w kraju naszym dotąd drugiego wybuchu tej miary. Ale gdy z jednej strony jakby natychmiastowe na łunę krwawych bojów w Łodzi odpowiedziała na południu Rosji olbrzymia łuna pożaru rewolucyjnego, szalejącego w Odessie, i czerwona bandera rewolucyjna wzniosła się na maszcie pancernika carskiej marynarki, przypominając donośnie, że rewolucja obecna jest jedną nierozerwalną wspólną sprawą proletariatu całego państwa rosyjskiego, że walka w kraju naszym tylko częścią wspólnej i ogólnej rewolucji wszechrosyjskiej - z drugiej strony i u nas w kraju dwa objawy dowiodły, że rewolucja nie stoi ani chwili na miejscu, lecz że kroczy niewstrzymanie naprzód — ku zwycięstwu.

Après le soulèvement du prolétariat à Lodz, nous n'avons pas eu jusqu'ici d'autre explosion de cette ampleur dans notre pays. Mais quand, d'une part, comme si c'était instantané, à la lueur des batailles sanglantes de Lodz répondait, dans le sud de la Russie, l'immense lueur de l'incendie révolutionnaire qui fit rage à Odessa, et que le drapeau révolutionnaire rouge s'élevait au mât du cuirassé de la marine tsariste, nous rappelant bruyamment, que la révolution actuelle est une cause commune indissoluble du prolétariat de tout l'État russe, que la lutte dans notre pays n'est qu'une partie de la révolution commune et générale de toute la Russie - d'autre part, dans notre pays aussi, deux manifestations ont prouvé que la révolution ne s'arrête pas un instant, mais qu'elle avance inexorablement - vers la victoire.

3. Pierwszy fakt, to zupełne bankructwo terroru carskiego, zastosowanego w samej Łodzi. Już dziś widomym jest i wiadomym dla wszystkich, że stan oblężenia, polityka gwałtów i próba fizycznego zmiażdżenia bohaterskiego proletariatu łódzkiego po dniach czerwcowych zawiodły kompletnie. Mimo pozorną porażkę powstania barykadowego, mimo straszny krwi upust, mimo wprowadzenie do Łodzi chmar zbrojnego żołdactwa, proletariat łódzki nie stracił ducha, nie zaprzestał walki. Tylko na krótką chwilę uniemożliwione zostały zewnętrzne szersze przejawy agitacji i walki. Dziś wewnątrz Łodzi wre agitacja socjaldemokratyczna nadał i walka kroczy naprzód. Wielkie strajki w fabryce Gayera i innych są już znowu objawem niezmordowanej energii rewolucyjnej robotników łódzkich, a może sygnałem niedalekiego wybuchu nowego strajku powszechnego.

Le premier fait est la faillite totale de la terreur tsariste appliquée à Lodz même. Il est déjà évident et connu de tous que l'état de siège, la politique des violences et la tentative d'écraser physiquement le prolétariat héroïque de Lodz après les journées de juin ont complètement échoué. Malgré l'échec apparent du soulèvement des barricades, malgré les terribles effusions de sang, malgré l'introduction à Lodz de nuées de soldats armés, le prolétariat de Lodz n'a pas perdu ses esprits, n'a pas abandonné la lutte. Ce n'est que pendant un court laps de temps que les grandes manifestations extérieures d'agitation et de lutte ont été empêchées. Aujourd'hui, à Lodz, l'agitation social-démocrate bat son plein et la lutte progresse. Les grandes grèves à l'usine Gayer et dans d'autres usines sont déjà à nouveau un symptôme de l'infatigable énergie révolutionnaire des travailleurs de Lodz, et peut-être un signal de l'éclatement imminent d'une nouvelle grève générale.

4. Drugim zaś aktem donośnym ostatnich tygodni jest — odbicie się echa walk łódzkich na prowincji. Mimo szalone wysiłki ze strony reakcji - na znak solidarności z Łodzią, stają jedne za drugimi przybytki pracy i wyzysku w całym kraju. W myśl głoszonej już przez nas dawniej idei, iż proletariat rewolucyjny musi wylegać na ulicę — odbywają się wszędzie demonstracje uliczne. Co prawda wskutek środków przedsięwziętych przez władze carskie, i wysiłków całego burżuazyjnego ,,społeczeństwa“ - manifestacje strajkowe i uliczne nie mogły już przyjąć tych olbrzymich rozmiarów, który by po strajku warszawskim 4-go maja, po stutysięcznej demonstracji łódzkiej 21-go czerwca — zdolne były zaimponować całemu światu, a jednak — proletariat polski protestował głośno i potężnie.

Le deuxième fait marquant de ces dernières semaines est l'écho de la lutte de Lodz dans les provinces. Malgré les efforts frénétiques de la réaction - en signe de solidarité avec Lodz - les établissements de travail et d'exploitation se lèvent les uns après les autres dans tout le pays. Conformément à l'idée que nous avons déjà proclamée dans le passé, à savoir que le prolétariat révolutionnaire doit descendre dans la rue, des manifestations de rue ont lieu partout. Certes, en raison des mesures prises par les autorités tsaristes et des efforts de toute la « société » bourgeoise, - les manifestations de grève et de rue ne purent prendre les proportions énormes qui auraient impressionné le monde entier après la grève de Varsovie du 4 mai, après la manifestation de 100.000 personnes à Lodz le 21 juin, mais néanmoins, le prolétariat polonais proteste haut et fort.

5. 26-go czerwca strajkuje cały lud roboczy w Warszawie, na ulicach jej pojawiają się czerwone sztandary, wzniesione zostają - jakby dla ćwiczenia się w tej sztuce rewolucyjnej — barykady ; 28, 29, 30-go zawiesza pracę Zagłębie, kryjące w swych podziemiach dziesiątki tysięcy niewolników kapitału ; 28-go staje Lublin, 4-go lipca ustaje wszelkie życie handlowe i przemysłowe w Białymstoku, tylko strzały, za strzałami słychać na ulicach ; 5-go i 6-go strajkuje w wielu punktach Radomskie ; 3-go lipca zamiera życie w Kielcach, wreszcie 18-go sierpnia znowu strajkuje cała Warszawa - na zawołanie organizacji socjaldemokratycznych tym razem na znak protestu przeciw rzezi w Białymstoku. „Precz z samo- władnym carem !“. „Niech żyje Wolność polityczna !“ - rozbrzmiewa po całej Polsce.

Le 26 juin, tout le peuple ouvrier de Varsovie se met en grève, des banderoles rouges apparaissent dans ses rues, des barricades sont érigées - comme pour pratiquer cet art révolutionnaire - ; les 28, 29, 30 juin, le quartier de Zagłębie, cachant dans ses sous-sols des dizaines de milliers d'esclaves du capital, suspend le travail ; Le 28, Lublin est en grève ; le 4, toute vie commerciale et industrielle cesse à Bialystok, seuls des coups de feu successifs sont entendus dans les rues ; les 5 et 6, la région de Radom se met en grève dans de nombreux endroits ; le 3, la vie s'éteint à Kielce, et enfin, le 18, tout Varsovie se met à nouveau en grève - à l'appel des organisations sociales-démocrates, cette fois-ci pour protester contre le massacre de Bialystok. « A bas le tsar autogestionnaire ! « Vive la liberté politique ! - résonne dans toute la Pologne.

6. Za tym ostatnie tygodnie dowiódł, że rewolucja posuwa się z żelazną logiką w dwóch kierunkach : i wgłąb i wszerz. Główne ośrodki, stare wulkany walki robotniczej-Warszawa i Łódź - niewyczerpane olbrzymi wylewami rewolucyjnymi, nie zmiażdżone najdzikszymi wysiłkami reakcji, działają niezachwianie dalej ; pierwsze, przodujące szeregi proletariatu polskiego pokazują, ze nie znają wahań ani zmęczenia. Jednocześnie z ośrodków tych walka rozlewa się coraz bardziej na prowincję, rozszerzając nieustannie teren rewolucji. i te dwa objawy to właśnie najcenniejsze gwarancje, że sprawa rewolucyjna rozwija się podług wszelkich praw ruchu zdrowego, silnego, ruchu masowego proletariatu.

Derrière cela, les dernières semaines ont prouvé que la révolution avance avec une logique de fer dans deux directions : vers l'intérieur et vers l'extérieur. Les centres principaux, les vieux volcans de la lutte ouvrière - Varsovie et Lodz - inépuisables par les immenses effusions révolutionnaires, non écrasés par les efforts les plus fous de la réaction, continuent d'agir sans relâche ; les premiers rangs du prolétariat polonais montrent qu'ils ne connaissent ni l'hésitation ni la lassitude. En même temps, de ces centres, la lutte se répand de plus en plus dans les provinces, élargissant sans cesse le terrain de la révolution. et ces deux manifestations sont précisément les garanties les plus précieuses que la cause révolutionnaire se développe selon toutes les lois d'un mouvement sain et fort, le mouvement du prolétariat de masse.

7. W rewolucjach burżuazyjnych zmęczenie i czerpanie jest objawem nieuniknionymi i historycznie niezbędnym. Rewolucje bowiem burżuazyjne, zawsze na nieświadomym przecenianiu własnych celów, na iluzji oparte, zawsze posługujące się za pomocą tej iluzji siła, ludu roboczego, popychającego za każdym razem falę rewolucyjne, dalej, aniżeli to odpowiadało interesom klasowym kierowniczej burżuazji, rewolucje te miały stale po najwyższych wysiłkach okres cofania się. Zmęczenie i wyczerpania się w walce było tu zawsze tym symptomem psychicznym, który wskazywał, że następuje przełom, że rewolucja, zapędziwszy się zbyt daleko, zaczyna słabnąć i opadać. Tak się działo w Wielkiej Rewolucji Francuskiej, takie były dzieje rewolucji 1848 roku.

Dans les révolutions bourgeoises, la fatigue et l'essoufflement sont un symptôme inévitable et historiquement nécessaire. Car les révolutions bourgeoises, toujours basées sur une surestimation inconsciente de leurs propres objectifs, sur une illusion basée sur une illusion, utilisant toujours, au moyen de cette illusion, le pouvoir des travailleurs, poussant la vague révolutionnaire chaque fois plus loin que ce qui correspondait aux intérêts de classe de la bourgeoisie dirigeante, ces révolutions avaient constamment, après les plus grands efforts, une période de recul. La fatigue et l'épuisement dans la lutte étaient ici toujours le symptôme psychique qui indiquait qu'une rupture était en train de se produire, que la révolution, s'étant aventurée trop loin, commençait à s'affaiblir et à reculer. C'est ce qui s'est passé dans la Grande Révolution française, c'est ce qui s'est passé dans la Révolution de 1848.

8. Obecnie carat i burżuazja nasza daremnie spekulują, na zmęczenie i wyczerpanie energii proletariatu. Rewolucja robotnicza, dzięki kierownictwo socjaldemokracji, jasna, ma świadomość swych dróg i celów, a klasa proletariatu, jako prawdziwie rewolucyjne, walcząca dziś po raz pierwszy sama dla siebie, w interesie przybliżenia własnego wyzwolenia, nie zna, nie może znać ani cofania się, ani zmęczenia w walce. Ostatnie tygodnie wykazały znowu, że rząd carski, że cały obecny porządek polityczny stoi na wulkanie, w którym lawa to starymi kraterami wyrzuca ogniste strumienie, to coraz nowe tworzy sobie ujścia z boku, przez skorupę, aż się połączy w jedno płomienne morze rewolucyjne i zatopi bez śladu ruderę ostatniego rządu despotycznego.

Actuellement, la bourgeoisie tsariste et notre bourgeoisie spéculent en vain sur la fatigue et l'épuisement de l'énergie du prolétariat. La révolution ouvrière, grâce à la direction de la social-démocratie, est claire, a conscience de ses voies et de ses objectifs, et la classe du prolétariat, en tant que véritable révolutionnaire, luttant aujourd'hui pour la première fois pour elle-même, dans l'intérêt de rapprocher sa propre libération, ne connaît ni la retraite ni la fatigue dans la lutte. Les dernières semaines ont montré une fois de plus que le gouvernement tsariste, que l'ensemble de l'ordre politique actuel repose sur un volcan dont la lave crache des flots ardents à partir des anciens cratères et crée toujours de nouvelles sorties sur les côtés, à travers la croûte, jusqu'à ce qu'elle se fonde en une mer révolutionnaire ardente et fasse sombrer sans laisser de traces la masure du dernier gouvernement despotique.

Rosa Luxemburg (05/09/ 1906) : Praktyka rewolucji / Praxis révolutionnaire

Alex — 2025-03-14T23:57:00Z

Cet article est la référence 406 du Catalogue de Kaczanowska. Il fut publié dans „Czerwony Sztandar”, numéro 104, 1906.

Il est également la référence 445 p. 886, dont par commodité pour future référence nous avons repris le titre, dans La vie et l'oeuvre de Rosa Luxemburg par JP Nettl. Une traduction littérale du titre du texte est La pratique de la révolution.

Il a été retranscrit en polonais par le site praktykateoretyczna (La pratique théorique) : source

1. Socjaldemokracja w Polsce jest jedyną partią, która nie została zaskoczona z nienacka przez obecną rewolucję i wytrącona z równowagi ; jedyną partią, której program polityczny nie został zachwiany lub obalony przez bieg rewolucji. Przeciwnie, nigdy jeszcze program polityczny jakiejkolwiek partii nie został tak znakomicie potwierdzony, nie otrzymał tak świetnego świadectwa słuszności swej idei, jak program Socjaldemokracji. Podczas gdy na odwrót – za wyjątkiem Socjaldemokracji – nie ma ani jednej partii w Polsce, począwszy od ugodowców i Narodowej Demokracji do PPS, której program nie zostałby przedziurawiony i obalony przez wybuch obecnej rewolucji pod caratem. Szczególniej nielitościwą okazała się rewolucja dla PPS, która po 12 latach nieprzejednanej walki o program niepodległości państwowej Polski natychmiast po wybuchu rewolucji straciła swój dwunastoletni sztandar i okazała się zupełnie bez programu politycznego, zastąpiwszy go hasłem Konstytuanty warszawskiej ; aż wreszcie zdobyła sobie nowy zupełnie program – federację Królestwa Polskiego z Rosją, we wspólnych granicach państwowych. Innymi słowy, zamieniła się w zupełnie nową partię, nie mającą nic wspólnego z dawną PPS, prócz nazwy.

La social-démocratie en Pologne est le seul parti qui n'ait pas été surpris soudainement par la révolution actuelle à en perdre son équilibre ; le seul parti dont le programme politique n'a pas été ébranlé ou renversé par le cours de la révolution. Au contraire, jamais le programme politique d'un parti n'a été aussi brillamment justifié, n'a reçu un témoignage aussi splendide de la justesse de son idée, que celui de la social-démocratie. Alors qu'au contraire, à l'exception de la social-démocratie, il n'y a pas un seul parti en Pologne, depuis les conciliateurs et la démocratie nationale jusqu'au PPS, dont le programme n'aurait pas été perforé et renversé par l'éclatement de la révolution actuelle sous le tsar. La révolution s'est avérée particulièrement impitoyable pour le PPS qui, après 12 ans de lutte intransigeante pour un programme d'indépendance de l'État polonais, a perdu, immédiatement après le déclenchement de la révolution, sa bannière de 12 ans et s'est retrouvé complètement sans programme politique, l'ayant remplacée par le slogan de la circonscription de Varsovie ; jusqu'à ce qu'il se dote finalement d'un tout nouveau programme - la fédération du royaume de Pologne avec la Russie, dans des frontières étatiques communes. En d'autres termes, il s'est transformé en un parti complètement nouveau, n'ayant rien en commun avec l'ancien PPS, si ce n'est son nom.

2. W ten sposób rewolucja potwierdziła ideę programową Socjaldemokracji, że walka o niepodległość państwową Polski nie ma gruntu pod nogami, że zatem Polska pod zaborem rosyjskim musi sobie zdobywać wolność razem z Rosją, we wspólnych granicach państwowych z Rosją. Wystąpiwszy przed dwunastu laty z programem walki o demokratyczną konstytucję i autonomię, Socjaldemokracja oparła swój program na gruncie rozwoju kapitalizmu w Rosji, który, niezależnie od niczyjej świadomej woli, sprzęga kraj nasz z Rosją w jedno państwo kapitalistyczne, czyni z programu niepodległości Polski kapitalistycznej utopię i stwarza dla proletariatu polskiego grunt dla wspólnej walki z proletariatem Rosji o wspólną wolność.

La révolution a ainsi confirmé l'idée du programme de la social-démocratie selon laquelle la lutte pour l'indépendance de l'État polonais n'avait pas de fondement, et que, par conséquent, la Pologne soumise au partage russe devait conquérir sa liberté avec la Russie, à l'intérieur de frontières étatiques communes avec la Russie. Après avoir proposé un programme de lutte pour une constitution démocratique et l'autonomie il y a douze ans, la social-démocratie a fondé son programme sur le développement du capitalisme en Russie qui, indépendamment de la volonté consciente de quiconque, fusionne notre pays avec la Russie en un seul État capitaliste, fait du programme d'indépendance capitaliste polonais une utopie et crée pour le prolétariat polonais le terrain d'une lutte commune avec le prolétariat de Russie pour une liberté commune.

3. Obecnie wszakże nie potrzebujemy się powoływać tylko i wyłącznie na praktykę polsko-rosyjskiego życia kapitalistycznego oraz na interesy walki klasowej proletariatu w Polsce i Rosji. Rewolucja obecna ma już również swoją praktykę i bardziej wymowną praktykę aniżeli szary, codzienny, spokojny bieg rozwoju kapitalistycznego. Rewolucja trwa już przeszło półtora roku, a ponieważ podczas rewolucji wypadki rozwijają się i dojrzewają daleko szybciej, aniżeli w czasach normalnego życia społeczeństwa, więc przez te półtora roku ubiegłego musiały wystąpić na jaw takie prądy i zjawiska, które mogą rzucić i rzucają jaskrawe światło na rozmaite dążenia polityczne. W świetle tych praktycznych przejawów rewolucji można znowu stwierdzić, co wart jest program polityczny PPS – federacja i nowe jej hasło – Konstytuanta w Warszawie.

Aujourd'hui, après tout, nous n'avons pas besoin d'invoquer uniquement la pratique de la vie capitaliste russo-polonaise et les intérêts de la lutte de classe du prolétariat en Pologne et en Russie. La révolution actuelle a déjà une pratique elle aussi, et une pratique plus significative que le cours gris, quotidien et paisible du développement capitaliste. La révolution dure déjà depuis plus d'un an et demi, et comme pendant une révolution les événements se développent et mûrissent beaucoup plus rapidement que pendant la vie normale de la société, ainsi, au cours de cette dernière année et demie, des courants et des phénomènes ont dû apparaître qui peuvent jeter et jettent une lumière brillante sur les diverses aspirations politiques. A la lumière de ces manifestations pratiques de la révolution, on peut à nouveau voir ce que vaut le programme politique du PPS - la fédération — et son nouveau slogan, la circonscription de Varsovie.

4. Na tę praktykę rewolucji każdy robotnik-socjalista powinien zwrócić szczególniejszą uwagę. Co ta praktyka wykazała w ciągu ubiegłych półtora roku ?

Cette pratique de la révolution devrait faire l'objet d'une attention particulière de la part de chaque travailleur-socialiste. Qu'est-ce que cette pratique a montré au cours de l'année et demie écoulée ?

5.Przede wszystkim okazało się wyraźnie i dowodnie, że społeczeństwo rosyjskie jest bardziej rewolucyjne od polskiego. Okazało się, że w naszym kraju, prócz partii socjalistycznych, wszystko niemal reakcyjne, kontrrewolucyjne. Ze szczególną jasnością mógł to widzieć każdy, kto śledził Dumę państwową przed i po jej rozpędzeniu.

Tout d'abord, il s'est avéré de manière claire et démontrable que la société russe est plus révolutionnaire que la société polonaise. Il s'est avéré que dans notre pays, à l'exception des partis socialistes, tout était presque réactionnaire, contre-révolutionnaire. Quiconque a suivi la Douma d'État avant et après sa dispersion a pu s'en rendre compte avec une clarté particulière.

6. U nas socjaliści bojkotowali Dumę, w Rosji również. I co się okazało. Rosja posłała do Dumy posłów postępowych, demokratycznych i rewolucyjnych ; Polska a po części i zabrane kraje dawnej Polski (Litwa i Ruś) posłały do Dumy reakcyjnych posłów polskich. W Dumie przeważali kadeci, to znaczy większość burżuazyjnego społeczeństwa rosyjskiego stanowią postępowi demokracji, bardziej postępowi, demokratyczniejsi i odważniejsi od naszej Postępowej Demokracji, która w dodatku jest zerem politycznym po względem swego znaczenia w społeczeństwie polskim. Obok kadetów byli w Dumie „trudowiki”, czyli przedstawiciele rewolucyjnego włościaństwa rosyjskiego. Frakcję socjaldemokratyczną w Dumie pomijamy tutaj, bo została wybrana już później, po ukonstytuowaniu się Dumy i przy tym chodzi nam tylko o wykazanie różnicy pomiędzy społeczeństwem burżuazyjnym Polski i Rosji. A czym było Koło Polskie w Dumie – o tym robotnikom-socjalistom mówić nie potrzebujemy. Wiadomo wszak, że uzyskało sobie najlepszą opinię pisma „Nowoje Wremia” i tych wszystkich rosyjskich sfer urzędowych i reakcyjnych, które z nienawiścią i pianą na ustach mówiły o „rewolucyjnej” Dumie.

Dans notre pays, les socialistes ont boycotté la Douma, en Russie aussi. Et que s'est-il passé ? La Russie a envoyé des députés progressistes, démocratiques et révolutionnaires à la Douma ; la Pologne et, en partie, les pays divisés de l'ancienne Pologne (Lituanie et Ruthénie) ont envoyé des députés polonais réactionnaires à la Douma. Les cadets l'ont emporté à la Douma, c'est-à-dire que la majorité de la société russe bourgeoise est une démocratie progressiste, plus progressiste, plus démocratique et plus courageuse que notre démocratie progressiste, qui est en outre un zéro politique en termes d'importance dans la société polonaise. Outre les cadets, il y avait à la Douma des « trudoviks », c'est-à-dire des représentants de la paysannerie révolutionnaire russe. La fraction social-démocrate de la Douma n'est pas mentionnée ici, parce qu'elle a été élue plus tard, après la constitution de la Douma, et qu'il s'agit seulement de montrer la différence entre la société bourgeoise polonaise et la société bourgeoise russe. Et ce qu'était le cercle polonais à la Douma, nous n'avons pas besoin de le dire aux ouvriers-socialistes. On sait, après tout, qu'il avait la meilleure opinion de Novoe Vremia et de tous les cercles officiels et réactionnaires russes qui parlaient avec haine et écume à la bouche de la Douma « révolutionnaire ».

7. Bojkotując Dumę, twierdziliśmy, że będzie ona chuligańska, kozacka, reakcyjna. Twierdziliśmy tak dlatego, że braliśmy pod uwagę ustawę wyborczą i represje rządowe w czasie wyborów. Przy takiej ustawie wyborczej i przy takich represjach wyborczych w każdym państwie i w czasach normalnych wyszedłby z wyborów najreakcyjniejszy parlament. Okazało się, że z punktu widzenia stosunków w naszym kraju mieliśmy rację, nasz kraj wybrał do Dumy chuliganów – narodowych demokratów. Ale nie doceniliśmy rewolucyjności stosunków w burżuazyjnym społeczeństwie rosyjskim. Rewolucja zaś jest tak potężną siłą, że nie można jej zasłonić żadnymi więzami najgorszej ordynacji wyborcze, połączonej z represjami ; przeciśnie się ona przez każdą szparę, przerwie wszelkie więzy i ujawni się. Tak było w Rosji. Gdyby i u nas w społeczeństwie burżuazyjnym – wśród szlachty, burżuazji, drobnomieszczaństwa, włościaństwa, inteligencji – panowały tak rewolucyjne stosunki, jak w Rosji, to pomimo bojkotu socjalistów burżuazyjne społeczeństwo polskie posłałoby do Dumy nie chuliganów narodowych – ku zdziwieniu wielkiemu Rosji i całego świata cywilizowanego – lecz przynajmniej tak postępowe i rewolucyjne żywioły, jakimi w Dumie byli kadeci i trudowiki.

En boycottant la Douma, nous avons prétendu qu'elle serait hooligan, cosaque, réactionnaire. Nous l'avons affirmé parce que nous avons tenu compte de la loi électorale et de la répression gouvernementale pendant les élections. Avec une telle loi électorale et une telle répression électorale, dans n'importe quel pays et en temps normal, le parlement le plus réactionnaire serait sorti des élections. Il s'est avéré que, du point de vue des relations dans notre pays, nous avions raison, notre pays a élu des hooligans - des démocrates nationaux - à la Douma. Mais nous avons sous-estimé la nature révolutionnaire des relations dans la société russe bourgeoise. La révolution, en revanche, est une force si puissante qu'elle ne peut être voilée par aucun lien de la pire des lois électorales, combinée à la répression ; elle se faufilera par toutes les fissures, brisera tous les liens et se fera connaître. C'est ce qui s'est passé en Russie. Si dans notre société bourgeoise - parmi la noblesse, la bourgeoisie, la petite bourgeoisie, la paysannerie, l'intelligentsia - de telles relations révolutionnaires prévalaient comme en Russie, alors, malgré le boycott socialiste, la société polonaise bourgeoise enverrait à la Douma non pas des hooligans nationaux - à la grande surprise de la Russie et du monde civilisé tout entier - mais au moins des éléments progressistes et révolutionnaires comme les cadets et les trudoviks qui se trouvaient à la Douma.

8. Dotychczasowa praktyka rewolucji wykazała więc przede wszystkim, że co najmniej Polska nie jest bardziej rewolucyjna od Rosji, a raczej rzecz się ma akurat odwrotnie. PPS jednak twierdzi, że proletariat w naszym kraju powinien dążyć do federacji i Konstytuanty w Warszawie dlatego, że Polska jest krajem bardziej postępowym od Rosji. Widzimy, że rewolucja obala i ten nowy program PPS, jak przedtem obaliła program głoszony przez nią przez lat dwanaście.

Ainsi, la pratique de la révolution jusqu'à présent a montré, tout d'abord, que la Pologne, au moins, n'est pas plus révolutionnaire que la Russie, mais que c'est plutôt l'inverse. Le PPS, cependant, prétend que le prolétariat de notre pays devrait lutter pour la fédération et une Assemblée constituante à Varsovie parce que la Pologne est plus progressiste que la Russie. Nous voyons que la révolution renverse ce nouveau programme du PPS, tout comme elle a renversé le programme qu'il avait prêché pendant douze ans.

9. Po drugie, dotychczasowa praktyka rewolucji zniewoliła reakcyjne partie polskie do dążenia do federacji Polski z Rosją. Widzieliśmy, że narodowo-demokratyczne Koło Polskie złożyło w Dumie uroczystą deklarację, żądającą przywrócenia Królestwu Polskiemu ustroju, uchwalonego w 1815 r. przez kongres wiedeński, to jest ustroju federacyjnego między Rosją i Polską.

Deuxièmement, la pratique antérieure de la Révolution avait asservi les partis polonais réactionnaires à la recherche d'une fédération de la Pologne avec la Russie. Nous avons vu que le Cercle national-démocratique polonais a fait une déclaration solennelle à la Douma demandant le rétablissement dans le royaume de Pologne du système promulgué en 1815 par le Congrès de Vienne, c'est-à-dire le système de fédération entre la Russie et la Pologne.

10. Widzieliśmy, że Koło Polskie podczas debat w Dumie nad sprawą włościańską występowało energicznie przeciw narzuceniu nam projektu wielkiej i średniej własności ziemskiej na rzecz włościan nie dlatego, że włościanin polski nie ujawnia wcale dążenia włościan rosyjskich do „ziemi i woli” ; taki argument byłby zupełnie słuszny. Koło Polskie, występując przeciw temu projektowi, wysuwało powód polityczny i zasadniczy, ten mianowicie, że sprawa urządzenia stosunków w naszym kraju, zarówno rolnych, jak i wszelkich innych, powinna być rozstrzygana wyłącznie przez przedstawicieli Polski niezależnie od przedstawicieli Rosji. Koło Polskie na każdym kroku wysuwało zasadę, że wszelkie sprawy naszego ustroju i życia wewnętrznego powinny być rozstrzygane samodzielnie przez posłów Polski, w „ustawodawczym” sejmie polskim, bez mieszania się w to posłów Rosji.

Nous avons vu que le Cercle polonais, lors des débats à la Douma sur la question de la paysannerie, s'est vigoureusement opposé à ce qu'on nous impose le projet de grande et moyenne propriété foncière au profit de la paysannerie, non pas parce que la paysannerie polonaise ne révèle pas du tout l'aspiration de la paysannerie russe à la « terre et à la volonté » ; un tel argument serait tout à fait correct. Le Cercle polonais, s'opposant à ce projet, a avancé une raison politique et fondamentale, à savoir que la question de l'organisation des relations dans notre pays, agricoles ou autres, doit être décidée exclusivement par les représentants de la Pologne, indépendamment des représentants de la Russie. Le Cercle polonais a défendu à chaque étape le principe selon lequel toutes les questions relatives à notre système politique et à notre vie intérieure devraient être décidées de manière indépendante par les députés polonais, au sein du Sejm polonais « législatif », sans l'interférence des députés russes.

11. I każdy robotnik-socjalista wie, dlaczego narodowcy nasi tak dbają o naszą „samodzielność. Dlatego, że są przeciwnikami rewolucji, która idzie im „za daleko”' dlatego, że chcą odgrodzić Polskę od rewolucji rosyjskiej, dlatego, że są przeciw panowaniu demokracji. Wiedza doskonale, że gdy nam wypadnie urządzać nasze stosunki wewnętrzne samodzielnie, to oni, reakcjoniści, będą panami sytuacji. Wiedzą doskonale, że Konstytuanta w Warszawie czy ich sejm „ustawodawczy”, urządzający nasze stosunki wewnętrzne niezależnie od rewolucji rosyjskiej, będzie rozbiciem tej rewolucji, rozbiciem jednolitej walki zjednoczonego proletariatu Polski i Rosji, osłabieniem rewolucji, wzmożeniem się reakcji.

Et chaque ouvrier-socialiste sait pourquoi nos nationalistes sont si préoccupés par notre « indépendance ». C'est parce qu'ils sont contre la révolution, qui va « trop loin » pour eux, parce qu'ils veulent isoler la Pologne de la révolution russe, parce qu'ils sont contre le règne de la démocratie. Ils savent parfaitement que lorsqu'il nous appartiendra d'organiser nous-mêmes nos relations intérieures, ce sont eux, les réactionnaires, qui seront les maîtres de la situation. Ils savent parfaitement que l'Assemblée constituante de Varsovie ou leur parlement « législatif », en organisant nos relations intérieures indépendamment de la révolution russe, brisera cette révolution, brisera la lutte unie du prolétariat uni de Pologne et de Russie, affaiblira la révolution, intensifiera la réaction.

12. Doświadczenie dotychczasowej praktyki rewolucji wykazało więc, że dążenie do federacji i Konstytuanty w Warszawie jest dążeniem reakcyjnym, mającym na celu odgrodzić nasz kraj od rewolucji ogólnorosyjskiej, osłabić u nas wpływ rewolucji przed oderwanie walki naszego rewolucyjnego proletariatu od Rosji.

L'expérience de la pratique révolutionnaire à ce jour a donc montré que la volonté de fédération et d'assemblée constituante à Varsovie est une volonté réactionnaire, destinée à éloigner notre pays de la révolution panrusse, à affaiblir l'influence de la révolution en nous avant de séparer la lutte de notre prolétariat révolutionnaire de la Russie.

13. Takie są dotychczasowe nieomylne doświadczenia rewolucji, które musi znać i rozumieć każdy robotnik-socjalista.

Telle est l'expérience jusqu'ici infaillible de la révolution que tout ouvrier-socialiste doit connaître et comprendre.

14. Te doświadczenia mówią nam wyraźnie, po pierwsze, że tylko rewolucja zjednoczona, skoncentrowana może zapewnić tryumf demokracji, a nie rozłączona, rozerwana na oddzielne Konstytuanty. Nawet w takiej Dumie, gdzie panowały nie żywioły socjalistyczne i rewolucyjne, ale gdzie skupiła się, scentralizowała się walka burżuazji liberalnej przeciw caratowi – nawet tam nasi narodowi demokraci zmuszeni byli nie napadać na rewolucję, lecz wyłącznie na rząd, podczas gdy tu, w kraju, napadają wyłącznie na rewolucję i żadnej walki z rządem nie prowadzą.

Ces expériences nous disent clairement, premièrement, que seule une révolution unie et concentrée peut assurer le triomphe de la démocratie, et non une révolution désunie, déchirée en Constituants séparés. Même dans une telle Douma, où ne prévalaient pas les éléments socialistes et révolutionnaires, mais où la lutte de la bourgeoisie libérale contre le tsarisme était concentrée, centralisée - même là, nos démocrates nationaux ont été contraints de ne pas attaquer la révolution, mais seulement le gouvernement, alors qu'ici, chez nous, ils n'attaquent que la révolution et ne mènent aucune lutte contre le gouvernement.

15. Po drugie, te doświadczenia mówią wyraźnie, że gdyby autonomia naszego kraju miała być ukuta nie w ogniu zjednoczonej, scentralizowanej rewolucji, pod dachem rewolucyjnej walki ludu pracującego całej Rosji, nie w Konstytuancie ogólnopaństwowej, lecz warszawskiej, to byłaby to autonomia narodowych demokratów, a nie autonomia rewolucyjnego ludu polskiego. Byłby to tryumf reakcji, a nie tryumf rewolucji.

Deuxièmement, ces expériences montrent clairement que si l'autonomie de notre pays devait être forgée non pas dans le feu d'une révolution unie et centralisée, sous l'égide de la lutte révolutionnaire des travailleurs de toute la Russie, non pas dans une assemblée constituante à l'échelle de l'État, mais dans une assemblée constituante à Varsovie, il s'agirait de l'autonomie des démocrates nationaux, et non de l'autonomie du peuple polonais révolutionnaire. Ce serait le triomphe de la réaction et non de la révolution.

Wspomnienia z roku 1918 (Souvenirs de 1918 : R. Luxemburg et la fondation du PC polonais) - J. CISZEWSKI (1929)

Alex — 2025-03-06T08:29:15Z

pages 285 à 301

Z WARSAWY DO MODLINA

1. Wiadomości o przewrocie bolszewickim przyszły do Polski w okresie, gdy wszystkie klęski, jakie przyniosła klasie rolbotniczej wojną i okupacja, doszły do kulminacyjnego punktu. Bezrobocie było powszechne, nędza i głód dziesiątkowały szeregi robotnicze, powszechną grozę i przygnębienie wywoływała podjęta właśnie w owym czasie przez władze niemieckie próba częściowej mobilizacjli przez przymusowe wysyłanie, zwłaszcza bezrobotnych do robót na tyłach armji. Większość « zmobilizowanych » w ten sposób ginęła od mrozów i chorób. Represje przeciw partjom socjalistycznym zaostrzały się : cały sztab SDKPiL znajdował się w obozie dla jeńców, mnożyły się areszty wśród kierowniczych kół Lewicy PPS.

2. Wieść o zdobyciu władzy przez proletarjat rosyjski nie odbiła sie narazie w masach robotniczych tak głośnym echem, jakby to miało miejsce w innych warunkach. Ale stopniowo wielkie wypadki, zachodzące w Rosji, elektryzowały coraz bardziej najszersze masy, koncentrowały na sobie coraz bardziej uwagę awangardy robotniczej. Jednocześnie wiadomości dochodzące z Niemiec wskazywały, że i tam dojrzewają szybko czynniki rewolucji.

3. Dla Lewicy PPS stawało się jasnym, że zbliżamy się szybkiemi krokami do wielkiego krachu wojujących państw imperjalistycznych, że przewrót, jaki zaszedł w Rosji, jest początkiem rewolucji, która obej-mie rychło i inne kraje kapitalistyczne. Nie zmienił tych poglądów i pokój brzeski, którego trwałość ocenialiśmy nie na lata, lecz na miesiące.

4. ]ak przygotować partję do kierowania rewolucją, jak przygotować szerokie masy do zwycięskiej walki ? — oto pytanie, które stawało coraz wyraźniej przed kierownictwem partyjnym. Dwie sprawy uważaliśmy za najważniejsze : zjednoczenie Lewicy i SDKPiL oraz ścisłe zwiazanie się z kierownictwem rewolucji rosyjskiej. Jednemu i drugiemu stawało na przeszkodzie niewyjaśnienie sobie do końca tych wielkich zagadnień programowych i taktycznych, jakie przed proletarjatem całego świata postawiła zwycięska rewolucja proletarjacka w Rosji.

5. Lewica PPS od pierwszej chwili zsolidaryzowała się z przewrotem bolszewickim, uważała, że proletarjat całego świata powinien poprzeć partję, stojącą na czele refwolucji. « Bolszewicy — pisał Głos Robotniczy (legalny organ Lewicy PPS) z dnia 2/II 1918 roku, — « nie są dziś tylko pewnym prądem, odłamem w obozie socjalistycznym, ale są wyrazicielami i przedstawicielami tej właśnie przeobrażającej świat rewolucyjnej siły ». Głos Robotniczy twierdził, że « taktyka rządu robotniczego, w jego najważniejszych linjach oparta była na rachubach i przewidywaniach słusznych ». Ale od solidarności z ogólną linją do zrozumienia polityki bolszewickiej w całej jej konkretności było jeszcze bardzo daleko. Zwłaszcza takie sprawy, jak kwestja czerwonego teroru, wyłączności organizacyjnej, tempa i metod przekształcenia rewolucji burżuazyjno-demokratycznej w rewolucję proletarjacką były rozumiane przez Lewię fałszywie. Zarazem jednak w szeregach Lewicy rosło przeświadczenie, że stan połowicznej solidarności z kierownictwem rewolucji rosyjskiej nie może trwać dłużej i że niezbędne jest nawiązanie bezpośredniego kontaktu z Rosją.

6. 15-go lutego, to jest w dwa dni po otrzymaniu wiadomości o pokoju brzeskim, jako radny miejski miasta Warszawy złożyłem na posiedzeniu rady miejskiej następujące oświadczenie :

« Bezwstydny handel losami ludności Królestwa Polskiego, handel który stał się podtawą haniebnego pokoju między imperjalizme-m państw centralnych a ukraińskiemi zdrajcami rewolucji rosyjskiej, jest nową zbrodnią obecnej imperjalistycznej wojny, której jedynym celem była zawsze grabież ziem i ludów. Winowajcami tego gwałtu są nietylko zaborcze rządy, prowadzące wojnę, ale i cały obóz burżuazyjny wraz z Frakcją Rewolucyjną, który popierał to carską Rosję, to szalbierczą Austrję i junkierskie Prusy, szukał w nich przymierza 'przeciw klasie robotniczej Polski, wału ochronnego przed proletarjaoką rewolucją rosyjską, który wreszcie oczekiwał od imperjalistycznych ciemięskich rządów nietylko wyz- wolenia narodowego, ale i zaspokojenia polskich pożądań imperjalistycznych.... »

« Cyniczna nagroda, kitórą w postaci przeszachrowania ludności Chełmszczyzny i Podlasia otrzymały za swą służbę nasze klasy posiadające z marjonetkową Radą Regencyjną na czele, nie może zmienić istoty ich klasowej polityki i zawrócić z drogi lokajskiej ugody. Dlatego też wszystkie ich protesty pozostaną czczą manifestacją.

Jedyna siła, która zniweczyć zdoła zaborcze zapędy imperjalizmu — to międzynarodowy rewolucyjny proletarjat z proletarjatem rosyjskim, jako jego przed nią strazą. Nasze hasła niezmienne : zakończenie wojny przez rewolucję międzynarodową - to jedyne hasło, otwierające drogę do zrzucenia z uciśnicmych ludów kajdan niewoli. »

7. Schodziłem z trybuny, obsypany obelgami rozwścieczonych mieszczuchów. Wróciwszy do domu, uporządkowałem papiery, przewidując rychły areszt. Jakoż 17-go lutego wczesnym rankiem zjawiło się u mnie dwuch agientów niemieckich, którzy mi oświadczyli, że mam natychmiast udać się z niemi do pÍackomendy na placu Saskim. Zaprowadzili mnie do oficera Szulcego. Rozmowa z panem Szulce była bardzo krótka : - « Pan swemi wystąpieniami podburza ludność ». —

« Spełniałem obowiązki radnego robotniczego ». — Naciśniçcie dzwonka, lakoniczne oświadczenie : « ]esteś pan aresztowany »... i rozkaz rzucony wchodzącemu żołnierzowi : « wyprowadźcie aresztowanego ». Tak zlikwidowana została moja godność radnego miasta Warszaxvy.

8. Nazajutrz zostałem przewieziony do Modlina, do obozu dla jeńców.

9. Obawiałem się, że « Głos Robotniczy », którego byłem odpowiedzialnym redaktorem, zostanie w związku z moim aresztem zamknięty. Ale konsekwencja władz okupacyjnych nie szła tak daleko. « Głos Robotniczy » wychodził nadal z moim podpisem jako redaktora.

10. W Modlinie znalazłem liczną kompanję esdekapelowców i lewicowców. Siedzieli wówczas : z SDKP i L Rydyger, Ulman, Kowalski, Rotsztad, z Lewicy PPS Grosserowa, Kominek i inni, siedział także ludowiec Thugutt i grupa peowiaków. Mieszkaliśmy w długim baraku, przeznaczonym specjalnie dla politycznych. W sąsiedztwie na tym samym placu były Fbaraki dla t. zw. « krokodyli », aresztowanych za przekroczenie różnych rozporządzeń władz okupacyjnych, lub też podejrzanych o szpiegostwo, spekulantów i t. p. Do tej kategorji zaliczali się i księża, aresztowani za ukrywanie dzwonów i utensylji kościelnych, objętych sekwestrem. W barakach politycznych żyliśmy grupowo, przeważnie każdy wśród towarzyszy z własnej partji. Od czasu do czasu jednak toczyły się dyskusje ogólne, głównie na temat bol- szewizmn i dalszych perspektyw rewolucji.

11. Dyskusje te i pytania, które one nasuwały, potęgowały we mnie przeświadczenie o konieczności przedostania się do Rosji dla zazna- jomienia się zbliska z zagadnieniami, które zdaleka wydawały się sporne lub niezrozumiałe.

12. Coraz intensywniej zacząłem myśleć o ucieczce z Modlina. Zgłosiłem swoja kandydaturę do komitetu ucieczkowego, wybranego przez esdeków i lewicowców. Chciał również uciekać Ulman, ale nie uzyskał zgody swoich towarzyszy. Ja natomiast otrzymałem od towarzyszy z wolności aprobatę moich zamiarów, paszport i pieniądze. Przez długi czas przeżuwałem różne plany. Jeszcze przed moim przyjściem do Modlina miały tam miejsce dwie próby ucieczek : jedna udana, druga nieudana. Vlﬁçźniowie W Modlinie dla rozrywki podejmowali sie nieraz chodzić na stację i przynosić stamtad paki z ciężarami.Pod eskortą. kilku żołnierzy udawała się wtedy na dworzec cała wataha i podczas jednej z takich wędrówek dwuch towarzyszy uciekło, - jednego jednak złapano. Ta droga była wiec już skompromitowanalnny plan polegał na przektlpieniu warty. Ale to miało małe szanse powodzenia przedewszystkim dlatego, że na Warcie stali coraz to inni żołnierze, więc nie było czasu na odpowiednie « obrobienie » ich.

13. Pewnego dnia zgłosił się do mnie jeden « krokodyl » i powiedział mi, że W jednym z niezamieszkałych baraków, wcllodzacych W skład czworoboku budynków, otaczających nasze podwórze, jest uszkodzone okno, przez które możnaby wejść do wnetrza i zobaczyć, czy przez okna W przeciwległej ścianie nie możnaby wydostać się poza obręb czworoboku strzeżonego przez warte. Poza tym punktem w obrębie twierdzy można było poruszać sie swobodnie. Kręciło się tam dość dużo ludzi cywilnych. W murze zaś otaczającym twierdzę, od strony Zakroczymia była podobno dziura, przez którą można było wyjść nazewnątrz. W upatrzonym baraku nikt nie mieszkał, a na parapecie okien od dłuższego czasu więźniowie rozwieszali i suszyli bieliznę, przyczyni jeden stawał zwykle na ramieniu drugiego, i żołnierze stojący na warcie w podwórzu nie zwracali uwagi na te operacje.

14. Propozycja « krokodyla » wydała mi się bardzo nęcąca. Zgodziłem się próbować i obiecałern w razie udania sie ucieczki, opłacić wszystkie jej koszta. Tego samego dnia (koniec kwietnia) wnętrze baraku zostało zbadane i rezultaty badania okazały się pomyślne. W przeciwległej ścianie były okna, które również otwierały się z łatwością, po drugiej stronie zaś była dróżka, od której oddzielały wprawdzie dwa rzędy płotów z drutów kolczastych, nie były to jednak przeszkody nie do przezwyciçżenia. Następnego dnia w godzinach popołudniowych, gdy warta zmęczona upalnym słońcem leniwie drzemała, ja i dwuch « krokodyli » wślizgnęliśmy się do upatrzonego baraku i wyskoczyliśmy przez obie linije drutów kolczastych i znaleźliśmy sie na dróżce, na której można było poruszać się swobodnie.

15. Poszliśmy w kierunku wskazanym « krokodylom » przez ich rodziny na widzeniu i doszedłszy do owej dziury W murze, wydostaliśmy się na drugą stronę. Znaleźliśmy się na samym brzegu Wisły. Wzdłuż wału nadbrzeźnego spacerowali lub leżeli na słońcu oficerowie i żołnierze. Zjawienie sie wśród nich trzech cywilów oczywiście mogłoby zwrócić uwagę. Na szczęście dostrzegliśmy z boku ścieżkę, idąca przez pusty wał i w ciagu kilkunastu minut dotarliśmy do szosy. Ruszyliśmy w stronę Zakroczymia.

16. Teraz przed nami stało inne trudne zadanie : jak przedostać się na drugą strone Wisły, aby dobrnąć do Warszawy. Ruch łódek i statków prywatnych był wzbroniony. Mimo to udało nam sie znaleźć rybaka, który zaryzykował i za 45 marek zgodził się przewieźć nas. Znaleźliśmy się w okolicy znanej « krokodylom », gdyż rodzice jednego z nich byli właścicielami pobliskiej kolonji. Tam też skierowaliśmy się. Na powitania i rozmowy nie było wiele czasu. Poraz pierwszy od szeregu miesięcy najadłem się do syta : chleba, masła, sera, mleka było poddostatkiem. Ale nasyciwszy głód, natychmiast zaczęliśmy naradzać się. Przed 8 1/2 rano trzeba było przejść przez rogatki warszawskie, gdyż o tej godzinie odbywał się apel w twierdzy i wszystkie posterunki zostałyby oczywiście niezwłocznie zaaiarmowane. Od Warszawy dzieliło nas zgóra 50 kilometrów. Podróż nocna trzech mężczyzn była ryzykowna, mógł nas zaczepiić każdy patrol, a « krokodyle » nie mieli dokumentów. Właścicielka kolonji postanowiła pójść z nami. Nie wierzyłem, aby mogła dorównać nam kroku i oponowałern. « Już wy sie o to nie bójcie », odpowiedziała, ogarnçła się szybko i ruszylilśmy. Była godzina dziewiata wieczór, — ciepła ciha noc majowa, pachniały łąki, obsypane fkwieciern drzewa. Poczucie odzyskanej wolności oskrzydlało. Zdawało sie, że nie idziemy, ale lecimy na skrzydłach, - trzech mężczyzn i obok nas starsza kobieta, ani na chwilę nie zwalniająca kroku. W przeciagti dziesięciu godzin przebyliśmy przestrzeń 60 kilometrów i o 7-ej rano przeszliśmy przez rogatki warszawskie.

17. Zgodnie z naszemi przewidywaniami, ucieczkę zauważono w twierdzy dopiero następnego rana podczas apelu. Konsternacja władz była wielka. Komendant był zwłaszcza zdumiony i rozgoryczony, że tak « poważny człowiek » jak « radny miejski » Ciszewski, starosta więzienny, urzadził mu taki brzydki kawał : « so ein anständiger Herr und so eine Gemeinheit ».

Z MODLINA DO MOSKWY

18. O czynnej pracy w kraju trudno było myśleć. Byłem znany władzom we wszystkich trzech większych okręgach : w Warszawie, Łodzi, i Zagłębiu. To też wkrótce organizacja partyjna powzięła co do mnie uchwałę. która szła całkowicie po linji moich dążeń. Otrzymałem polecenie przedostania się do Rosji. Chodziło o przerwanie tej izolacji, w jakiej znajdowała się partja i o nawiązanie kontaktu z bolszewikami. Chodziło też o przyciągnięcie towarzyszy lewicowców z Rosji na przygotowujący się zjazd partyjny.

19. Sprawa była tedy wielkiej wagi, ale zarazem bardzo trudna do wykonania technicznego, gdyż nie mieliśmy absolutnie żadnych ustalonych dróg przedostania się na drugą stronę frontu.

20. Chwilowo ukrywałem się przed władzami niemieckierni na wsi w Lubelszczyźnie, to jest na terenie okupacji austrjackiej. Tam to udało mi się wydostać legalny austrjacki pasek. W tym okresie zaczęli się też już zjawiać poszczególni reemigranci, od których można było zasięgnąć języka o warunkach przedostawania się przez granicę. Na podstawie zasięgniętych informacji, ułożyłem sobie rnarszrutę przez Lublin, Lwów. Brody — Podwołoczyska, przez Kijów do Moskwy. Zaopatrzony w paszport austrjacki i stary mój rosyjski dokument, wydany na Ukrainie Winnicy, obładowany « bibułą », jak stary partyjny dromader wyruszyłem w podróż mniej więcej w połowie sierpnia.

21. Do Brodów dotarłem bez przeszkód, ale znalazłszy się tam sądziłem początkowo, że będę musiał cofnąć się i szukać innych dróg. Władze austrjackie nie wydawały przepustek na drugą stronę. Do miasta tymczasem napływały coraz to nowe i nowe masy ludności, czekającej na dokumenty i pozwolenie przejazdu na Ukrainę. Nietylko hotele ale wszystkie domy prywatne były przepełnione ta nieznajdtijąca ujścia masą ludzką. Część biwakowała na ulicach.

22. Los poszczęścił mi wyjątkowo : żołnierzowi, stojącemu na warcie na moście, łączącym Brody z Podwołoczyskarni, zaproponowałem łapówkę, aby mnie przepuścił na tamtą stronę « na kilka godzin ». Znalazłszy się w Podwołoczyskach, wydobyłem mój stary rosyjski paszport, wydany na Ukrainie i odrazu byłem pełnoprawnym obywatelem miejscowym. Koleją uclałem sie do Kijowa, a później do Charkowa, do towarzysza Kona, któremu zakomunikowałem o stanowisku partji, o naszym dążeniu do najszybszego zjednoczenia się z SD i do całkowitego zespolenia sie z bolszewikami. Jednocześnie prosiłem tow. Kona o ułatwienie mi przejazdu do Moskwy.

23. Przez tow. Kona (który wówczas jeszcze nie stał na stanowisku bolszewickim) zapoznałem się z tow. Manuilskim, który był przedstawicielem Rosji bolszewickiej W Kijowie. Chciał on mnie wyprawić pociągiem dyplomatycznym do Moskwy. Nie mogłem jednak z tego skorzystać, gdyż niemcy ściśle kontrolowali jadących tym pociągiein, w Kijowie zaś komisarzem niemieckiej policji był ten sam Lesnik, który mnie w lutym aresztował w Warszawie. Zdecydowałem więc znowu radzić sobie « własnym przemysłem » i udałem się na punkt pograniczny, gdzie uciekinierów i reemigrantów, przybywających z Rosji Sowieckiej po kilkutygodniowej kwarantannie przepuszczano na Ukrainę. Baraki kwarantannowe w Konotopie sprawiały okropne wrażenie : pełno w nich było chorych, panował tyfus, grypa. Obóz skazany na wymarcie otoczono drutem kolczastym, unikano zbliżenia się do niego. Perspektywa dostania się tam na szereg tygodni nie była pociągającą. Przy pomocy pieniędzy i perswazji udało mi się jednak dojść do porozumienia z niemiecką strażą pograniczną i przedostać się na drugą stronę.

24. Byłem więc nareszcie w obrębie państwa Sowieckiego. To wrażenie górowało nad wszystkim. Od momentu przedostania się na Ukrainę aż do tej chwili i potym w ciągu całego mego pobytu w Moskwie i dwukrotnej jeszcze bytności w Kijowie ani na chwilę już nie przestawałem odczuwać tej rozpalonej do białości atmosfery wojny klas, jaka się tutej toczyła.

25. Na Ukrainie, pod osłoną okupacji niemieckiej, tryumfowała kontr-rewolucja ze Skoropadskini na czele. W Kijowie odbywało sie formowanie ochotniczych oddziałów prawie wyłącznie z oficerów i pod-oficerów byłej armji carskiej. Przeprowadzali oni swoją robotę przy cichym poparciu Niemców, zachowujących pozory, że o tej akcji nic nie wiedzą. Oddziały te szły na front pod Rostów, na Kaukaz północny i na Ural. W domach i mieszkaniach prywatnych były rozsiane punkty werbunkowe.

26. Partja komunistyczna była nielegalna. Niezbędna fbyła najściślejsza konspiracja. W ciągu mego tygodniowego pobytu w Kijowie pięć razy zmieniałem mieszkanie. Słowo « towarzysz » rzucone nieopatrznie w wagonie lub na ulicy, wywoływało dzikie, zwierzęce wprost objawy wściekłości. Tam poza linją okupacji niemieckiej było wszak znienawidzone państwo « towarzyszy », ale tu, gdzie burżuazja i wystraszone drobnomieszczaństwo miało nad sobą opiekę bagnetu niemieckiego, — tu chciało być ono wolne od przeklçtej zmory samego tego słowa. Jadąc do Konotopu. byłem świadkiem jednej z takich właśnie potwornych scen na linji Kijów — Charków. W nocy na węzłowej stacji do pociągu weszła jedna grupa przyjezdnych z Rosji. Wynędzniali, dosłownie upadający ze znużenia, błagali « zmiłujcie się, towarzysze, — zróbcie trochę miejsca, trzy doby już jedziemy stojąc ». Wtedy podniósł się formalny ryk w wagonie : « towarzysze ? — jacy my jesteśmy towarzysze ? Do towarzyszy idźcie do Moskwy, a tutaj zawołać żandarmów. wyrzucić ich na tor, draństwo bolszewickie ».

27. Znalazłszy się po drugiej stronie granicy, szedłem wzdłuż zrujnowanego toru kolejowego, dźwigając z trudem ciężki ładunek (bibułę i cukier dla towarzyszy). W kierunku, w którym podążałem, nie szedł nikt więcej. Natomiast naprzeciw mnie ciągnęli ludzie bez przerwy. Byli to uciekinierzy, którzy szukali schronienia na Ukrainie przed głodem i nęclzą. A Niemcy obstawili granice i ne puszczali ziarnka zboża z Ukrainy. Głodem chcieli wziąć twierdzę proletarjacką.

28. Gdy po przejściu dwudziestu wiorst na piechotę, dostałem się wreszcie na kolej, odrazu miałem przed sobą obraz walki, jaką toczyła władza sowiecka o to, by te skąpe zapasy żywności, jakie dostawały się do miasta, nie stawały się przedmiotem spekulacji i nie szły przede wszystkim do rąk tych, którzy mogli za nie drogo płacić. Wagon był pełen « mieszoczników ». Wchodziły kilkakrotnie oddziały « Czrezwyczajki » i robiły rewizję. Moje zapasy żywności zabrali mi niemal w całości na granicy niemcy. Mimo to pakunek mój, w którym była literatura partyjna i troche ubrania, wyglądała dość pokaźnie. Pokazałem legitymacje, która mi dał Manuilski. Uśmiechnęli się do mnie przyjaźnie. « Nie będziemy wcale oglądać waszych rzeczy, towarzyszu, jedzcie spokojnie ».

29. W niektórych punktach koło stacji ustawione były kulomioty dla walki z uzbrojonemi mieszocznikami, którzy opanowywali nieraz całe pociągi, nie pozwalając ich zatrzymywać i poddawać rewizji.

30. W Moskwie był straszliwy brak żywności. Po kilku tygodniach czułem, że opadam z sił, poprostu chodziłem z trudnością. Wszyscy naokoło byli tak samo głodni. Ale wola przetrwania i walki górowała. W czasie mego pobytu w Moskwie przeprowadzana właśnie nacjonalizację banków, dobierano się do największej świętości burżuazyjnego prawa własności — do sejfów bankowych. Bywałem czesto w komisarjacie dla reemigrantów, gdzie przepływały nieustannie tłumy, i mogłem obserwować, jaka wściekłość i popłoch wywoływało w burżua- zyjnych i drobnomieszczańskich kołach to nowe zarządzenie sowieckiego rządu.

31. Walcząc o swój byt, rewolucja proletarajcka wdzierała się na coraz to nowe tereny posiadania burżuazji, wywołując wśród niej coraz to dziksza nienawiść. Wkrótce nastąpiły dwa wielkiej wagi wypadki : zamach na Mirbacha i zamach na Lenina. Dla spraw, o których poniżej, wyjeżdżałem właśnie w ten czas do Kijowa i tam doszła mnie wiadomość, że Lenin jest ranny. Był to dzień wielkiego Święta dla burżuazji. Na ulicach, w kawiarniach, wszędzie, gdzie była burżuazja zapanowało niezwykłe ożywienie. Co kilka godzin podawano sobie z ust do ust nowe wiadomości : zalbity, ranny, zdrów, żyje... nie wyleciy się z rany. I zależnie od tych wiadomości podnosił się lub opadał raldosny nastrój kontrrewolucyjnej zgrai.

32. Przy moich zetknięciach się z szarym tłumem tak robotników, jak i chłopów — w wagonach kolejowych, poczekalniach, ogonkach i t. p. — uderzył mnie niesłychany poziom i wyrobienie polityczne masy, język, jakim mówili masowcy. Cudem wprost zdawało się, jak masy wyrosły w ogniu rewolucji, co rewolucja z nich zrobiła — jasne było, że to one robią rewolucję.

33. Logika rozwoju rewolucji stawała się dla mnie coraz bardziej zrozumiała. Wątpliwości i zastrzeżenia, które zdaleka zdawały się mieć jakąś rację bytu, tu stawały się nienawistne. Poznanie ważniejszych prac Lenina, zaznajomienie z prasą bolszewicką dokonały reszty. Za... lub przeciw, — to była krótka odpowiedź, jakiej wymagały warunki.

34. W Moskwie widziałem się z Radkiem. W rozmowie z Radkiem, opowiedziawszy mu o stanowisku Lewicy w ważniejszych sprawach, zaproponowałem przejrzenie literatury, wydanej przez nas w kraju i przywiezionej przezemnie do Moskwy. Chciałem wysłuchać jego opinji i zakomunikować ją w kraju. Radek jednak odpowiedział, że wydawnictwa nasze i ich kierunek są towarzyszom w Rosji znane i pomimo różnic, jakie nas dzielą od bolszewików, towarzysze rosyjscy uważają, że zjednoczenie z SDKP i L już dojrzało i że w ramach jednej partji szybciej nastąpi ostateczna krystalizacja naszych poglądów w kierunku bolszewizmu.

35. Miałem również oficjalne spotkanie ze Swierdłowem. Po poinformowaniu go o stanowisku i działalności Lewicy PPS, Swierdłow poprosił o zobrazowanie różnic, jakie istnieją między Lewica i SDKP i L w poszczególnych sprawach, dopytywał sie też o ogólne stosunki polityczne w kraju, o charakterze roboty prowadzonej w czasie okupacji. W konkluzji oświadczył, że zjednoczenie jest w danych warunkach pożądane i powinno nastąpić jaknajrychlej.

36. Rozmowy te uważałem za bardzo ważne. Fakt, że bolszewicy wypowiadają się za zjeclnoczeniem czynił je bardziej realnym. Sądziłem też, że wiadomości o tym może dojdą do kraju jeszcze przed moim powrotem i przyspieszą zjednoczenie. A to znów z kolei ureguluje nasz stosunek do partji rosyjskiej. W ogniu wielkich wypadków musiały sie krystalizować poglądy. Nie watpiłem, że wszystkie przegrody, istniejące jeszcze miedzy nami i bolszewikami, znikną rychło.

37. Druga sprawa, jaka miałem do załatwienia, było poinformowanie towarzyszy lewicowców w Rosji o stanowisku partji w kraju i ustalenie ich kontaktu z partją. Urządziliśmy większe zebranie, na które przyjechali także towarzysze z Leningrodu i Niżniego, Sormowa i innych miast. Referowałem obszernie o całej naszej działalności w okresie wojny i okupacji, twierdziłem, że Lewica w kraju zmierza do coraz ściślejszego zespolenia się z bolszewikami i do zjednoczenia z SDKP i L i że działalność wszystkich naszych grup, działających poza krajem, powinna zmierzać w tym samym kierunku. Zawiadomiłem towarzyszy, że w kraju przygotowuje się zjazd partyjny w celu ustalenia linji politycznej, jasnego określenia naszego stosunku do zagadnień rewolucji rosyjskiej i zbliżającej się rewolucji światowej, oraz w celu wypracowania platformy zjednoczeniowej z SDKP i L. Zaproponowałem wybór delegatów na zjazd.

38. W dyskusji zaznaczyły sie duże różnice wśród uczestników zebrania. Kiedy cześć towarzyszy (głównie z Leningrodii, Sormowa, lwanovo-Wozmesieńska) stała bez zastrzeżeń na stanowisku bolszewików i aktywnej pracy w ich szeregach, inni towarzysze występowali przeciwko zaostrzonemu wówczas i niezbędnemu w tym okresie komunizniowi Wojennemu, wyrażali obawy, że doprowadzi to do zguby rewolucji i sprzeciwiali się połączeniu z bolszcwizmem.

39. To ostatnie stanowisko, które było bronione przez najwybitniej szych towarzyszy (zpośród CKW grup Lewicy W Rosji), było dalszym ciągiem linji, jakiej się oni trzymali i W 1917 r. przed przewrotem październikowym i w okresie samego przewrotu i która wyraziła sie w ścisłym bloku z mieńszewikami-internacjonalistami (zerwanym formalnie dopiero w końcu 1917 r.). Towarzysze ci, jakkolwiek stali w momencie naszego spotkania na gruncie praktycznej współpracy z władzą radziecką, robili ze swoich wątpliwości i zastrzeżeń — czy to w sprawie pokoju brzeskiego, czy w sprawie działalności WCzK i organów wojskowych w obronie dyktatury — platformę polityczną, przeciwstawną bolszewizmowi.

40. W procesie, który kierował na tory bolszewizmu nietylko coraz liczniejsze żywioły z szeregów samej Lewicy w Rosji, ale i ogół organizacji krajowej, towarzysze ci reprezentowali silny opór, złamany dopiero w kilka miesięcy później, po wybuchu rewolucji niemieckiej i powstaniu KPRP w kraju.

41. I kiedy w grudniu tegoż roku założona została w kraju przez połączenie SDKP i L i Lewicy Komunistyczna Partja, wszyscy lewicowcy w Rosji znaleźli się w czynnych szeregach bolszewickiej partji.

42. Powrót mój do kraju opóźniał się. Przeszedł październik, zaczął się listopad. Dziewiątego listopada przyszły do Moskwy wiadomości o rewolucji niemieckiej. Wtedy zdecydowałem jechać wprost do Warszawy.

W DRODZE DO WARSZAWY

43. W Kijowie otrzymałem dokument, opiewający, że jestem urzędnikiem austrjackim, powracającym do Wiednia. Ale w tych czasach posiadać dokument i pieniądze na drogę, nie znaczyło jeszcze bynajmniej mieć możność poruszania się w obranym kierunku. Koleje we Wschodniej Galicji i Zachodniej Ukrainie -były zajęte przez wracających jeńców. Była to lawina ludzka, która płynęła niczym nie hamowana i nie regulowana, płynęła niezależnie od biegu i kierunku pociagów, zatrzymywała je w drodze, zniuszała do podporządkowania się swoim żądaniom. Parły tak naprzód tysiące i tysiące, pozbawione pieniędzy i żywności. Z obawy przed tą falą ludzką, uciekła ze stacji kolejowych służba, właściciele bufetów, sprzedający. Widok stacji zamkniętych i pustych wprawiał z szał zgłodniały tłum, który niszczył wszystkie urządzenia stacyjne i czasem nawet budynki. Władze nie przygotowały się zupełnie do takiego masowego przepływu ludzkiego, głód kierował czynami ludzkiemi. Ale to przerwanie komunikacji na linji Kijów-Wiedeń właśnie ułatwiło mi sytuację. Do Wiednia w tych warunkach można było jechać tylko okólną drogą przez Kowel, Brześć, Wilno, Kowno, Berlin.

44. Mając przepustkę na tę marszrutę, wsiadłem w Kijowie na pociąg. Jazda była bardzo oryginalna. Kijów był otoczony w owym czasie przez dwa pierścienie wojsk. Najprzód bliżej miasta stali skoropadczycy, skoropadczyków zaś otaczali petlurowcy. W mieście stała załoga niemiecka. Niemcy powiedzieli zarówno skoropadczykom, jak i petlurowcom, że są w stosunku do nich neutralni, że pozwalają im bić się, ile wlezie, byle tylko pozostawiono w spokoju miasto. I istotnie, wokół miasta toczyła się bitwa, a jednocześnie przez te dwa obozy walczących przechodziły pociągi. Do wagonu wchodzili to skoropadczycy, to petlurowcy i rewidowali przejezdnych. Przejechaliśmy jednak bez żadnych większych przygód poza linję walki. W Kowlu wysiadłem z pociągu i przesiadłeni się na pociag idący do Lublina, gdzie udałem się wprost z kolei do starego mojego kolegi i towarzysza Zagzrobskiego (Piotra).

45. Był to okres najbardziej ożywionej działalności Rad delegatów robotniczych. Od towarzyszy partyjnych w Lublinie dowiedziałem się, że tego dnia Rada delegatów robotniczych ma rozpędzić posiedzenie rady miejskiej, zająć sale i rozpocząć obrady. Plan został wykonany w całości. Podczas posiedzenia rady miejskiej zaczęto wołać z ławek i galerji : « rozejść się », « dosyć », « precz », « skończyć », « miejsce dla Rady delegatów robotniczych ». Był to dość komiczny, choć jednocześnie i symboliczny widok, jak panowie radni w największym popłochu zbierali manatki i opuszczali fotele radzieckie, a potym i stół prezydjalny, na miejsce zaś ich wkraczali delegaci robotników.

46. Wkrótce Rada delegatów robotniczych otworzyła swe posiedzenie. Przebieg posiedzenia był nadzwyczaj charakterystyczny. Cała dyskusja, trwająca kłilka godzin, toczyła się niemal wyłącznie około pytania : za lub przeciw bolszewizmowi ? Przemawiali z jednej strony komuniści (lewicowcy i esdecy), z drugiej — endecy, pepesowcy, ludowcy. Mówcy obozu antybolszewickiego byli to przeważnie reemigranci inteligienci lub przedstawiciele burżuazji, którzy powrócili z Rosji, szli tam przeciw rewolucji i zionęli złościa i nienawiścia do bolszewizmu. Stawali się oni teraz ideowemi kierownikami całej burżuazji, gdyż oprócz nienawiści klasowej do państwa proletarjackiego mieli z nim własne osobiste porachunki.

47. Na tym zebraniu przekonałem się raz jeszcze o tym, co już tak żywo rzuciło mi się w oczy w Rosji : że niema żadnych dróg ani pozycji pośrednich, że trzeba być w całości i bez zastrzeżeń z bolszewikami albo też nie być z niemi wcale. Wszelkie wahania, czy zastrzeżenia wobec gwałtowności ataku wrogów musiały być w danych warunkach częściowym z niemi solidaryzowaniem się. Zadaniem partji było przede wszystkim budzić w masach entuzjazm wobec wielkich dzieł, dokonywanych przez bolszewików. Przypomniałem sobie, że podobny pogląd wyrażony był w jednym z artykułów w « Głosie Roboniczym » bezpośrednio przed moim aresztem. Ale jednocześnie zdawałem sobie sprawę z tego, że partja dotychczas nie postępowała jednolicie w myśl tej wskazówki.

48. Jadąc następnego dnia z Lublina do Warszawy, zapytywałem wciąż siebie, czy partja w całości, działając na gruncie warunków polskich, przeżyła tę samą ewolucję, jaka przeżyłem ja osobiście, zetknąwszy się bezpośrednio z rewolucją rosyjska, z jej świetnemi zdobyczami i twardemi wymogami i w której się umocniłem podczas paru dni pobytu w Lublinie. Zdawałem sobie jednocześnie sprawę z tego, że taka ewolucja byłaby najpewniejsza i najlepszą drogą do zjednoczenia.

Z WARSZAWY DO BERLINA

49. Pierwsze pytanie, które mi zadali towarzysze, gdy zetknąłem się z niemi w Warszawie, brzmiało : czy wyzbyłem sie wahań i wątpliwości, dotyczących taktyki bolszewickiej ? Wykrystalizowanie się linji politycznej, które miało być dokonane na przygotowanym zjeździe dokonało się żywiolowo w partji z jednej strony pod wpływem posuwających się naprzód wypadków, z drugiej strony pod wpływem prac Lenina, które w tym okresie zaczęły już dochodzić do kraju. Po krótkiej wymianie zdań w tej sprawie nastąpiły wzajemne informacje : o rezultacie mego pobytu w Rosji i o tym wszystkim, co zaszło w tym okresie w kraju. Rewolucja niemiecka, ustąpienie z Polski władz okupacyjnych, powstanie Rad delegatów robotniczych, przyjazd Piłsudskiego, utworzenie rzadu Moraczewskiego, nasza walka z nim, — wszystko to jak w kalejdoskopie przesuwalo się przed memi oczyma.

50. Dowiedziałem się, że w Warszawie utworzona została Rada delegatów robotniczych, do której wchodzili esdecy i lewicowcy, że obok niej powstała inna Rada pepesowska, że pod wpływem naszej agitacji i nacisku mas mają się rychło odbyć wybory do ogólnej Rady delegatów robotniczych we wszystkich istniejących zakładach przemysłowych i t. p. i związkach zawodowych. Wydana też została wspólna platforma wyborcza SD i Lewicy, wysuwająca hasło walki o rząd Rad i dyktaturę, o wywłaszczenie przedsiębiorstw kapitalistycznych, domów i t. p., o zaprowadzenie 8-iogodzinnego dnia roboczego i walkę z lichwą i spekulacją. Żadnych żądań chłopskich platforma nie zawierała.

51. Dowiedziałem się również, że partyjna akcja zjednoczenia jest W pełnym toku. Na kilka dni przed moim przyjazdem ZG SDKPiL i KC Lewicy porozumiały się co do konkretnego planu przeprowadzenia zjednoczenia partji i utworzenia jednolitej partji komunistycznej. W tym celu miały być zwołane jednym miejscu (Warszawie) i jednocześnie (16-go grudnia) zjazdy obu partji, na zjazdach tych miała być przyjęta jednobrzmiąca platforma polityczna oraz powzięte uchwały o utworzeniu na podstawie tej platformy partji komunistycznej i zlikwidowaniu obu partji na rzecz partji wspólnej przez zlanie się wszystkich organizacji partyjnych. Oba zjazdy miały się następnie zebrać w jednej sali i ukonstytuować jako pierwszy zjazd partji komunistycznej.

52. Dla opracowania platformy politycznej została utworzona komisja, do której weszli ze strony SDKP iL tow. Warski, Slusarski i Fid- ler, ze strony Lewicy Kostrzewa, Walecki (który na krótko przedtym przyjechał przez Berlin ze Szwajcarji) i Ciszewski (zastępca Królikowski). Komisja przyjęła za podstawę projekt platformy, opracowany przez Waleckiego, poczym na paru posiedzeniach, bez żadnych sporów zasadniczych, przyjęto ostateczny tekst platformy (do stylistycznego wygładzenia przyciagnieto również Domskiego).

53. Platforma była gotowa na jakiś tydzień przed wyznaczonym terminem zjazdu. W rozmowie ze mną tow. Warski wyraził wielki żal, że Róża Luksemburg i Tyszka nie zobaczą i nie ocenia tej platformy przed jej przyjęciem przez zjazd. « Niestety, mówił Warski. — « nic już zrobić nie można. O legalnym wyjeździe teraz, gdy warunki graniczne są zupełnie nieustalone, oczywiście mowy niema, a rezultaty nielegalnego wyjazdu są niepewne i niewątpliwie byłyby spóźnione, gdyż zjazd ma się odbyć już za tydzień i odkładać go nie można ». Moja przepustka z marszrutą do Wiednia via Berlin wydała się wszystkim deska zbawienia. Oczywiście wskutek zmiany marszruty przepustka mogła okazać się nieważną, ale należało zrobić próbę. Natychmiast po powzięciu w tej sprawie decyzji zabrałem przygotowany już dla zjazdu projekt platformy zjednoczeniowej, walizkę z wydawníctwami partyjnemi i listy tow. Warskiego do Róży i Tyszki i obładowany wszystkiemi temi skarbami, udałem się w drogę.

54. Kolej dochodziła tylko do Włocławka, później na przestrzeni siedmiu kilometrów linja była zburzona. Zabrałem swój ładunek i poszedłem piechotą do najbliższej stacji niemieckiej. Tam bez żadnych przeszkód wsiadłem na pociąg i dojechałem do Berlina. Wprost z pociągu udałem się do redakcji « Rote Fahne » i zapytałem, gdzie można zastać Tyszkę. Posłano mnie do sekretarjatu Spartakusbundu. Był to lokal złożony z kilku pokoi, zajętych już to na skład literatury partyjnej, już też na biura. Kilku pracowników zajętych było korespondencją. Jeden pokój zajmował Tyszka, w sąsiednim pokoju sekretarzowała tow. jezierska. Lokal był w formalnym oblężeniu. Interesantów było bardzo wielu. Byli to przeważnie żołnierze, którzy przyjeżdżali z frontu, otrzymywali instrukcje, listy i wydawnictwa i natychmiast się rozjeżdżali. Oddałem towarzysce Jezierskiej przywiezione listy i papiery i prosiłem o jaknajszybsze widzenie z Tyszką. Jakoż po niedługim oczekiwaniu poproszono mnie do jego pokoju. Gdy wszedłem, rozmawiał jeszcze z jednym z żołnierzy, tak że byłem świadkiem rozmowy. Żołnierz ten przyjechał z Saksonji, opowiadał o nastroju w wojsku i wsród ludności, o stosunku żołnierzy do Spartakusbundu. Tyszka dawał mu szczegółowe instrukcje, jak należy budować organizacje na miejscu, jak utrzymywać kontakt z centrem. Potym słyszałem jeszcze jedną podobną rozmowę. Żołnierzy wpuszczano po jednemu. Rozmowy miały charakter ściśle poufny. Odnosiło się wrażenie, że organizacja, aczkolwiek jawna, uważała się jednak za nielegalną. W atmosferze czuć było surową konspirację. Ludzie przybywający, jak mi się zdawało, byli ściśle zorganizowani.

55. Poinforrnowałem Tyszkę o celu mego przyjazdu, przyczyni zaznaczyłem, że czas nagli, że dni dzielące nas od zjazdu, dadzą się policzyć na palcach i że z tego względu muszę bardzo spieszyć. Tyszka oświadczył, że muszą przestudjować wraz z Różą przywiezione przezemnie materjały, że naradza się przedtym z Liebknechtem, a potym urządzimy wspólną pogawędkę w redakcji.

56. Narazie rozmowa miała charakter ściśle informacyjny. Tyszkę interesowało przedewszystkim życie organizacji partyjnej oraz tych wszystkich organizacji, w których pracowała partja. Co robią w obecnych warunkach związki zawodowe i Rady delegatów ? Jakie są nasze wpływy, w czym sie wyraża życie naszych Rad delegatów poza zebraniami rady ? Tak działa i jak jest zorganizowana nasza frakcja w radzie, jaką robotę robi, jaki jest stosunek w fabrykach do delegatów. Uderzała mnie wnikliwość tych wszystkich zapytań. Nie na wszystko mogłem mu odpowiedzieć. Nie dlatego tylko, że byłem zaledwie kilka dni w Warszawie, ale jeszcze i dlatego, że ja i moi towarzysze nie poświçcaliśmy tyle uwagi badaniom formy ruchu, jak to widocznie czynił Tyszka. Jasne też było, że Tyszka rozpytywał o te właśnie sprawy, które stanowiły przedmiot jego pracy i kłopotów na gruncie niemieckim .

57. Rozmowa z Tyszką trwała około godziny, poczym opuściłem sekretarjat Spartakusbundu i wyszedłem na ulicę. Właśme wracały wojska z frontu. Uderzyło mnie, że to wojsko rozbitej arrnji wracało w zupełnym porządku, w niezniszczonych uniformach, w pełnej zbroi i metalowych kaskach, ozdobionych często gęsto kwiatami lub zielonemi gałązkami. Trotuary zalane były publicznością, która wśród powracających szukała swoich bliskich. Co chwila widziało się sceny powitań, widziało się jak do idących szeregów wojskowych wdzierały sie kobiety i dzieci, które odnajdywały tam mężów, ojców, braci. Chwilami śpiewało wojsko i publiczność « Wacht am Rhein », « Deutschland, Deutschland über alles ». Nastrój był jednak przygnębiony. Stojący obok mnie na trotuarze starzec, przygladając się pochodowi, ocierał ukradkiem łzy z oczu i powtarzał : « Tyle lat, tyle lat. Jakże inaczej witalibyśmy ich, gdyby wracali jako zwycięzcy ».

58. Następnego dnia dopiero dowiedziałem się od Tyszki, czy też od Liebknechta, że były to pułki bawarskie z tak zwanej « zdrowej części frontu », sprowadzone do stolicy dla tłumienia rewolucji. Przed wejściem do Berlina wojska te były zatrzymane w Potsdamie dla doprowadzenia do porządku ich odzienia i zaopatrzenia ich w broń. Tym się tłomaczył wygląd tych pułków, który mnie tak uderzył. Byli to więc ci « gwardziści » Noskego, którzy w kilka tygodni potym mieli zatopić we krwi powstanie styczniowe. W hotelu, gdzie stanąłem, byłem jedynym bodaj cywilem, wszystkie miejsca zajmowali wojskowi. Zaopatrzyłem się w kartkę na żywność, za którą otrzymałem w kawiarni hotelowej kawę z cykorji z sacharyną i kawałek suchego chleba.

59. Nazajutrz udałem się znów do lokalu Spartakusbundu. Tyszka powiedział mi, że Róża czeka na mnie W redakcji i że mam tam udać się zaraz z towarzyszem, którego zastałern w pokoju Tyszki. O sobie powiedział mi, że przyjść nie będzie mógł, gdyż znowu oblężony jest przez interesantów. Wyszliśrny we dwuch na ulicę. W drodze dopiero zorjentowałem się, że mój towarzysz to Karol Liebknecht. Z trudnością przedzieraliśmy się przez tłum ludzi, gdyż był to czas powrotu z pracy. Wskutek tego rozmowa była tylko urywkowa. Liebknecht mówił o warunkach pracy partyjnej, o redakcji, o trudnościach technicznych i organizacyjnych, z jakiemi trzeba walczyć przy wydawaniu pisma. Był widocznie temi trudnościami zmęczony i zniecierpliwiony. Miał poczucie zbliżającej się nawały teroru. « Czy byliście pod Lipami ? », zapytał nagle. « Czy widzieliście, że na Brandenburskiej bramie stoją mitraljezy ? W samym centrum miasta. Jako stała groźba. Ale to nietylko groźba. Już były czynne w tłumieniu walk ulicznych. Jak przyjdziemy do redakcji, pokażę wam zdjęcia fotograficzne z ludźmi ».

60. Po kilkunastu minutach dotarliśmy do redakcji. Był to typowy przybytek gorączkowej pracy dziennikarskiej. Słychać było stuk maszyny drukarskiej. Do pokoju co chwila wpadali i wybiegali chłopcy z korektami, odrywając Różę od rozmowy.

61. « Przyszliśmy we dwuch z tow. Ciszewskim », rzekł Liebknecht od progu, « gdyż Tyszka jest zajęty i przyjąć dzisiaj nie może ». Róża z wielką żywością i serdecznościa rzuciła się do nas na powitanie. « Jakim sposobem mogliście w obecnych warunkach przedostać się przez granicę ? », pytała. « Czy to połączone z wiełkiemi niebezpieczeństwami ? Trudno mi wyrazić wam, jak bardzo cieszę się z tego, że mogę skomunikować się z partją przed zjazdem zjednoczeniowym ». Róża postawiła mi szereg pytań, na które domagała się najbardziej szczegółowych odpowiedzi.

62. Przedewszystkim chodziło jej o stosunki ogólno-polityczne. Jak to było z Radą Regencyjną i przekazaniem władzy w ręce Piłsudskiego, jaki jest kontakt Piłsudskiego z PPS. Czy on pozostaje nadal partyjnym ppsowcem, czy też odgraniczył się od PPS, albo też PPS od niego ? Jakie są wpływy PPS ? Co robi rząd lubelski, co robi rząd Moraczewskiego ?

63. Dalej Róża kazała sobie opowiedzieć obszernie o działalności Lewicy PPS podczas wojny : co robiliśmy w samorządach, w komitetach obywatelskich, w organizacjach gospodarczych, zakłaclanych przez nas podczas wojny ? W jaki sposób utrzymywaliśmy podczas wojny łączność organizacyjną mimo frontów wojennych, rozdzielających ziemie polskie i przytym w warunkach rozproszenia robotników i powszechnej nędzy ? Na czym polegała nasza walka z « frakami » ? Jakie zajeliśmy stanowisko wobec przewrotu bolszewickiego ?

64. Trzecia kategorja pytań dotyczyła sprawy zjednoczenia i perspektyw najbliższej naszej pracy. Róża pytała, jak to będzie z legalnością. Czy mamy szanse utrzymać się jeszcze czas jakiś na powierzchni, czy też rychło musimy wejść w podziemia. Zaciekawiało ja bardzo, w jaki sposób odbywać sie będzie zjednoczenie organizacyjne. Czy organizacje już się teraz łącza, czy też pierwszym organizacyjnym aktem zjednoczonym będzie wspólny zjazd. Odpowiedziałem, że doły są, już do zjednoczenia przygotowane, że jest wielkie parcie w tym kierunku, że w Radach delegatów działamy łącznie, idąc przedewszystkim przeciwko « frakom », że idea zjednoczenia i utworzenia komunistycznej partji przyjmowana jest w dołach z entuzjazmem. Ale Róża w dalszym ciągu pytała jeszcze, jak będzie odbywało się zjednoczenie na dole. Czy łączyć się z sobą mają najprzód wierzchołki organizacji, potym komórki fabryczne, czy też odbywać się bedą wielkie zebrania całej organizacji w celu połączenia ? Róża podawała tu myśl nadania bardziej masowego i agitacyjnego charakteru samej akcji zjednoczeniowej - myśl, której niestety nie wyzyskaliśmy. Co mnie uderzało szczególniej w całej rozmowie, to ta żywość wyobraźni, z jaką Róża starała sie odtworzyć sobie całość naszego życia i warunków pracy. Pytała też o nasze plany najbliższe, a w szczególności o plany wydawnicze. Natomiast mniej ją interesowało, gdy zacząłem opowiadać o Rosji, oraz o ewolucji naszych poglądów na bolszewizm. « O Rosji », powiedziała mi — « jesteśmy szczegółowo poinformowani ». Zareagowala bardzo żywo, gdy wspomniałeni o projektowanej przez komisje sześciu nazwie partji : « Komunistyczna Partja Robotnicza Polski » (w liście z września Lewica, proponując SDKPiL zjednoczenie, mówiła poprostu o Komunistycznej Partji Polski). Róża uważała, że dodatek przymiotnika « Robotnicza » był słuszny.

65. Róża powiedziała mi wreszcie, że przejrzała uważnie przywiezione przezemnie wydawnictwa, listy oraz platformę zjednoczeniową, że omawiali te sprawy szczegółowo z Tyszką i z Liebknechtem. Powiedziała, że się zgadzają członkowie z treścią platformy, poza kilkoma uwagami, które zakomunikują w liście. Uważała np., że należy w tym miejscu platformy, gdzie jest mowa o haniebnym upadku II Miedzynarodówki, podkreślić rolę biurokracji partyjnej i związkowej. Powiedziała mi, że powitanie dla zjazdu od Spartakusbundu napisze Liebknecht, oprócz tego ona i Tyszka napiszą oddzielnie i doręczą mi to następnego dnia. « Zjednoczenie dojrzało już dawno », mówiła Róża na zakończenie.

66. Rozmowa toczyła się po polsku, wskutek czego Liebknecht nie brał w niej udziału, natomiast wyręczył Różę w poprawianiu korekt. Przed odejściem prosiłem raz jeszcze o pośpiech i niezatrzymywanie mnie ani godziny dłużej niż trzeba, gdyż mogę spóźnić się na zjazd.

67. Następnego dnia towarzyszka Jezierska dostarczyła mi tylko list Liebknechta i materjały Spartakusbundu — Róża nie zdążyła napisać od siebie, a ja czekać nie mogłem. Przepustkę na drogę powrotną otrzymałem dzięki stosunkom Spartakusbundu w « Polizeipräzydium ».

68. Przez całą drogę powrotną drżałem z obawy, aby mi polacy na granicy we Włocławku nie odebrali mego cennego ładunku. Wysiadłszy z niemieckiego pociągu, nie poszedłem też tak, jak przedtym wzdłuż toru kolejowego, ale podchodząc do Vlřłocławka, zrobiłem duży krąg tak, że ominałem posterunki i podszedłem do stacji od drugiej strony tak, jakbym przychodził nie z Niemiec ale z Polski. Dzięki temu uniknąłem rewizji.

69. Przyjechałem do Warszawy 16-go grudnia wieczorem, kiedy już na sali na ulicy Zielnej zbierał się zjazd. Powitanie od Spartakusbundu zostało na zjeździe odczytane. Były to ostatnie słowa, zwrócone bezpośrednio do partji, ktore ją doszły przed śmiercią Róży, Tyszki i Liebknechta.

R. Luxemburg (1894) Sprawa Robotnicza nr 9 - artykuł 1/7 : Nowy etap (Une nouvelle étape)

Alex — 2025-02-19T23:19:00Z

Cet article, dont nous donnons la version originale polonaise et la traduction, porte le numéro 21 dans le catalogue de Kaczanowska :

**
21. [Anonim :]
Nowy etap
Spr. rob. III 1894 nr 9 s. 1

Dans la biographie La vie et l'oeuvre de Rosa Luxemburg par JP Nettl, c'est la référence 133 p. 870.

Le mensuel Sprawa Robotnicza ou il fut publié, porte en sous-titre "Organe de la Social-démocratie du Royaume polonais". Les résolutions du 1er congrès de ce parti, auquel Rosa Luxemburg fait référence dans le présent article, sont accessibles en polonais, et sont en cours de retranscription et traduction.

La note (2) ci-dessous de Rosa Luxemburg fait référence au fait que de mars 1893 à fin juillet 1893, elle et ses camarades ouvriers de Pologne, issus de l'Union des ouvriers polonais et du Prolétariat II, on fait partie du PPS qui avait été créé à Paris en novembre 1892, mais avec lequel ils ont rompu le 30 juillet 1893 pour former leur propre parti avec son organe Sprawa Robotnicza.

1. Z radością i dumą śpieszymy podzielić się z wszystkimi towarzyszami robotnikami ostatnią doniosłą wieścią z naszego życia partyjnego : w początkach marca odbył się w Warszawie krajowy Zjazd Socjaldemokracji Polskiej.

2. Poraz pierwszy w dziejach Polskiego socjalizmu naradzali się na miejscu robotnicy, zgromadzeni z prowincji i z Warszawy nad zadaniami i formami agitacji socjalistycznej.

3. Po raz pierwszy mury Warszawy oglądały zjazd i narady tak różne od dotychczasowych. To nie był zjazd akcjonarjuszów cukrowych lub piwowarów, radzących nad możliwem podniesieniem swych zysków i obłupieniem kupującej publiczności. To nie był zjazd właścicieli kopalń węgla, radzących nad tem, jak najlepiej wyzyskiwać robotników i jakie nowe laski wyżebrać u rządu. To nie był zjazd kapitalistów, wyzyskiwaczy i sług carskich. To był Zjazd robotników Socjaldemokratów, radzących nad agitacją socjalistyczną, nad ulżeniem ciężkiej doli ludu roboczego, nad wyzwoleniem go całkowitem ze szponów kapitalu i caratu.

4. Wa samym kraju, w samej Warszawie, urągając jednakowo dumie i ufności w siebie kapitalistów i chytrej czujności policji, żandarmów, szpiegów — robotnicy - socjaldemokraci wypowiedzieli wojnę wyzyskowi i uciskowi, uważnie i poważnie rozważali wszelkie sposoby, drogi, taktykę tej wojny.

5. Śmiała myśl o wykonaniu której nigdy nawet nie marzyli poprzedni socjaliści polscy, została wprowadzona w czyn podług wszelkich zasad, towarzyszach podobnym okolicznościom. Gdy dotychczasowe zjazdy socjalistów polskich, odbywające się za granica, składały się zwykle wyłącznie z t. zw. inteligentów-socjalistów, 1szy Zjazd Socjal-demokracji, odbyty w kraju, był czysto robotniczym zjazdem, na którym t. zw. inteligenci stanowili minimalną część. Robotnicy z Warszawy, robotnicy z głównych centrów prowincji, zgromadziwszy się, radzili nad swymi robotniczymi sprawami — pod sztandarem Socjaldemokracji.

6. Czujemy dobrze skromność rozmiarów naszej konferencji partyjnej ; uznajemy szczupłość organizacyj na niej przedstawionych. Z kongresami robotniczych partyj europejskich Zjazd nasz równać się naturalnie nie może. Ale dla naszych warunków, a głównie dla przyszłości naszego ruchu ma on znaczenie wielkie i nie wątpliwe.

7. W historii naszej Partii jest to w ciągu ostatniego roku trzeci fakt pierwszorzędnej wagi. Pierwszym było połączenie się ostatniej organizacji robotniczej „Proletariatu” ze „Związkiem Robotników Polskich”. Rok temu właśnie, w marcu, socjaldemokracja połączyła i zjednoczyła pod swym sztandarem wszystkie prawdziwie rewolucyjne socjalistyczne siły robotnicze. Owoczesna Polska Partia Socjalistyczna położyła początek jednolitej socjaldemokratycznej Partii w całym naszym kraju.

8. Drugim ważnym w naszej historii faktem była zmiana nazwy partyjnej na « Socjaldemokrację Król. Polskiego » i jednocześnie uchronienie partii i ze strony zewnętrznej i z wewnętrznej od wszelkich naleciałości patriotycznych (1). Zdawałoby się, ze sama nazwa partyjna jest bardzo podrzędnego znaczenia. W ogóle, w Zachodniej Europie, przy jawnych otwartych stosunkach politycznych, jest to do pewnego stopnia słuszne. Tam każda partia ma możność w każdej chwili całemu światu swą działalność i swój skład osobisty przed oczy postawić. U nas, w naszych warunkach, rzecz ma się zupełnie inaczej. My działamy otoczeni głęboką nocą politycznej martwoty i zakneblowani żelaznym gwichtem carskiego despotyzmu. Dlatego wszelacy ludzie, lubiący łowić ryby w mętnych wodach, mają ułatwione podszywanie się pod cudze firmy lub zagarnianie cudzej działalności pod swoje chorągwie. Najwymowniejszym poparciem tego twierdzenia jest właśnie historia naszej b. Polskiej Partii Socjalistycznej i okoliczności, które wywołały zmianę jej nazwy (2). Przyjąwszy miano Soc. Dem., Partia nasza uczyniła wiele dla odcięcia wszelkich prób podobnego rodzaju w celu zafałszowania jej faktycznej działalności lub jej programowego kierunku.

9. Wreszcie teraz dokonane zostały warunki niezbędne dla postawienia Partii Soc. Dem. a tej wysokości, na jakiej jedynie może godnie odpowiedzieć wielkim zadaniom swoim wobec polskiej klasy robotniczej, wobec całego społeczeństwa, wobec międzynarodowego proletariatu. Partia jeszcze raz zatwierdziła jasno program, który był postawą jej działalności od początku, stworzyła sobie odpowiednia do warunków, silną i spoistą organizację, obmyśliła i ustanowiła wszelkie formy swej działalności codziennej, wreszcie — wypowiedziała kategorycznie ważniejszych kwestii życia partyjnego i programowego.

10. Śmiało więc w pełnym uzbrojeniu, występuje dziś nasza Socjaldemokracja do boju, do walki o swoje wielkie hasła. Z podwójną energią, zagrzani nowym zapałem towarzysze nasi przystąpią teraz do dzieła. Oby największe skutki uwieńczyły ich działalność ! Oby zbawcze słowo i bojowy sztandar Socjaldemokracji jak najszerej i jak najdalej szerzyły się po naszym kraju !

Niech żyje Socjaldemokracja !

(1) W znaczeniu programów odbudowania niezależnej Polski. - Uwaga autorki.
(2) Wprawdzie przed kilku miesiącami pojawiła się znowu na scenie „partia” pod nazwą PPS, ale jest ona socjalpatriotyczna z kierunku i z poprzednią nie ma nic wspólnego. - Uwaga autorki.

Traduction

1. C'est avec joie et fierté que nous nous empressons de partager avec tous les camarades ouvriers les dernières nouvelles importantes de la vie de notre parti : au début du mois de mars, le Congrès national de la social-démocratie polonaise s'est tenu à Varsovie.

2. C'est la première fois dans l'histoire du socialisme polonais que des travailleurs, venus des provinces et de Varsovie, ont discuté sur place des tâches et des formes de l'action socialiste.

3. Pour la première fois les murs de Varsovie voyaient un congrès et des délibérations si différentes de celles qui les avaient précédés. Il ne s'agissait pas d'une réunion d'actionnaires sucriers ou de brasseurs, discutant d'une possible augmentation des profits et de dépouiller les acheteurs. Ce n'était pas une réunion de propriétaires de mines de charbon, discutant de la meilleure façon d'exploiter les travailleurs et mendier de nouvelles faveurs du gouvernement. Ce n'était pas un congrès de capitalistes, d'exploiteurs et de serviteurs du tsar. C'était le Congrès des ouvriers sociaux-démo-crates, débattant à propos de l'agitation socialiste, de l'amélioration du sort du peuple travailleur, de sa libération totale des griffes du capital et du tsarisme.

4. Dans le pays même, à Varsovie même, se moquant à la fois de l'orgueil et de la confiance en soi des capitalistes et de la vigilance rusée de la police, des gendarmes, des espions — les ouvriers-socio-démocrates ont déclaré la guerre à l'exploitation et à l'oppression, ont soigneusement et sérieusement étudié toutes les voies, tous les moyens, la tactique de cette guerre.

5. L'idée audacieuse dont les socialistes polonais précédents n'avaient même jamais rêvé a été mise en pratique, selon toutes les règles qui accompagnent des circonstances similaires. Alors que les congrès précédents des socialistes polonais, tenus à l'étranger étaient habituellement composés exclusivement de soi-disant socialistes de l'intelligentsia, le premier congrès de la social-démocratie, tenu en Pologne, était un congrès purement ouvrier, auquel la soi-disant intelligentsia ne représentait qu'une partie minime. Les ouvriers de Varsovie, les ouvriers des principaux centres des provinces, s'étant réunis, débattirent sur leurs affaires d'ouvriers — sous la bannière de la social-démocratie.

6. Nous sentons bien la modestie de l'envergure de la conférence du parti ; nous reconnaissons la petite taille des organisations qui y ont été représentées. Notre congrès ne peut naturellement pas se comparer aux congrès des partis ouvriers d'Europe. Mais pour nos conditions, et surtout pour l'avenir de notre mouvement, il a une grande et incontestable importance.

7. Dans l'histoire de notre Parti, c'est le troisième fait de première importance au cours de l'année écoulée. Le premier a été la fusion de la dernière organisation ouvrière, le « Prolétariat », avec l'« Union des ouvriers polonais ». Il y a un an, en mars, la social-démocratie s'est unie et a rassemblé sous sa bannière toutes les forces ouvrières socialistes véritablement révolutionnaires. Le Parti socialiste polonais d'alors a jeté les bases d'un parti social-démocrate unifié dans dans l'ensemble de notre pays.

8. Le deuxième fait important de notre histoire a été le changement du nom du parti en « Social-démocratie du Royaume Polonais » et, en même temps, de protéger le parti, tant à l'extérieur qu'à l'intérieur, de tout signe patriotique (1). Il semblerait que le nom du parti lui-même soit d'une importance très secondaire. En général, en Europe occidentale, où les relations politiques sont ouvertes, c'est en partie le cas. Là, chaque parti a la possibilité de faire connaître à tout moment ses activités et sa composition personnelle au monde entier. Chez nous, dans les conditions qui sont les nôtres, les choses sont complètement différentes. Nous agissons entourés d'une profonde nuit de torpeur politique et bâillonnés par la poigne de fer du despotisme tsariste. C'est pourquoi des gens de toutes sortes qui aiment pêcher en eaux troubles, peuvent plus facilement se déguiser derrière un titre qui n'est pas le leur, annexer à leur drapeau une activité qui appartient à d'autres. La preuve la plus éloquente à l'appui de cette thèse est précisément l'histoire de notre ex-Parti socialiste polonais, et des circonstances qui ont suscité son changement d'appellation (2). Ayant adopté le nom de Social-démocrate, notre parti a fait beaucoup pour couper court à toutes les tentatives de ce genre, visant à falsifier son activité réelle ou l'orientation de son programme.

9. Aujourd'hui, enfin, les conditions nécessaires sont réunies pour que le parti Social-démocrate puisse répondre dignement à ses grandes tâches envers la classe ouvrière polonaise, envers l'ensemble de la société, envers le prolétariat international. Le Parti a une fois de plus approuvé clairement le programme qui a été la base de son activité depuis le début, il s'est doté d'une organisation adaptée aux conditions, forte et cohérente, il a conçu et établi toutes les formes de son activité quotidienne et, enfin, il s'est prononcé catégoriquement sur les questions les plus importantes de la vie du parti et du programme.

10. C'est donc hardiment, armée de pied en cap, que notre social-démocratie part aujourd'hui au combat, dans le bataille pour ses grands mots d'ordre. Avec une énergie redoublée, encouragés par une ardeur nouvelle, nos camarades vont se mettre à l'oeuvre. Que les plus grands résultats couronnent leur activité ! Que la parole salutaire et le drapeau militant de la social-démocratie se répandent le plus largement et le plus loin possible dans notre pays !

Vive la social-démocratie !

(1) Dans le sens des programmes de reconstruction d'une Pologne indépendante. - Remarque de l'auteur.

(2) Si un « parti » est réapparu il y a quelques mois sous le nom de PPS, il est d'orientation social-patriotique et n'a rien à voir avec le précédent. - Remarque de l'auteur.